العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
پنج شنبه 25 مرداد 1397  |   3 ذی الحجه 1439

 

...
شماره : 1612 تعداد بازدید : 83


«مطبوعات، تجددگرایی و نسبت آن با انقلاب اسلامی ایران (مؤسسه‌های مطبوعاتی اطلاعات و کیهان)»

نوشته‌ی حسین‌علی قربانی

این رساله‌ توسط حسین‌علی قربانی برای اخذ مدرک دکتری در رشته‌ی تاریخ انقلاب اسلامی از پژوهشکده‌ی امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی در 1396 نوشته شده است. راهنمایی این رساله را آقای دکتر حسن حضرتی و مشاوره‌ی آن را آقایان دکتر حمید بصیرت‌منش و دکتر منصور انصاری بر عهده داشتند. این رساله در پنج فصل و 358 صفحه نوشته شده و نویسنده در نگارش آن افزون بر بهره‌گیری از نشریات مؤسسه‌های مطبوعاتی اطلاعات و کیهان در دو دهه‌ی 1340 و 1350 شمسی، از 218  منبع فارسی و سه منبع لاتین بهره برده است.
نویسنده در فصل اول این رساله با عنوان «کلیات پژوهش»، با اشاره به رویارویی دو گفتمان تجددگرای حکومتی (پهلویسم) و گفتمان انقلابی شیعی (اسلام سیاسی) در دوره‌ی پهلوی، هدف از این پژوهش را بررسی نشریات دو مؤسسه‌ی مطبوعاتی بزرگ دوره‌ی پهلوی به عنوان ابزار تبلیغی گفتمان نخست و چرایی روی‌گردانی مردم از آن گفتمان و پیوستن به گفتمان انقلابی شیعی بیان کرده است.

سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از:
مطبوعات (اطلاعات و کیهان) چرا و چگونه در گسترش تقابل دو گفتمان تجددگرای حکومتی و اسلام سیاسی نقش ایفا کردند؟

سؤالات فرعی عبارتند از:
1.مطبوعات در دوره‌های تمرکز یا پراکندگی قدرت سیاسی چه وجوهی از تجددگرایی را گسترش دادند؟
2.مطبوعات کیهان و اطلاعات به لحاظ ساختاری و کارگزاری از چه ویژگی‌هایی برخوردار بودند؟
3.کدام‌یک از مفاهیم و نمادها به عنوان مؤلفه‌های ایدئولوژی تجددگرایی حکومتی در مطبوعات بروز یافتند؟
4.مطبوعات در بنای نهضت انقلابی و گفتمان اسلام سیاسی خواسته یا ناخواسته چگونه نقش ایفا کردند؟

فرضیه‌ی پژوهش نیز عبارت است از:
مؤسسه‌های مطبوعاتی اطلاعات و کیهان به علت گرایش و تا حدودی وابستگی به گفتمان تجددگرای حکومتی و تأثیرپذیری از ساختار متمرکز قدرت سیاسی، با طرح و ارائه‌ی بخشی از درون‌مایه‌ها، نمادها و ایده‌های تجددگرایی حکومتی، به گسترش نزاع‌های این گفتمان با اسلام سیاسی دامن زدند و خواسته یا ناخواسته در گرایش مردم به گفتمان رقیب (اسلام سیاسی یا ایدئولوژی انقلابی شیعه) نقش ایفا کردند.
روش پژوهش در این رساله توصیفی ـ تحلیلی و چارچوب نظری آن مبتنی بر نظریه‌ی گفتمان اپیزودیک یا گسسته و نامستمر بودن فرآیند تولید ایدئولوژی آقای منصور معدل (تأثیر عناصری از گفتمان زمینه در پیدایش و رشد گفتمان رقیب) است.
نویسنده در ادامه به ادبیات تحقیق پرداخته و با نگاهی انتقادی، ضمن معرفی و بررسی پژوهش‌های پیشین، وجه تمایز این پژوهش را با دیگر آثار مشخص کرده است. سپس به تعریف مفاهیم پرداخته و قلمرو زمانی پژوهش را دهه‌ی 1340-1350 بیان کرده است.
فصل دوم این رساله به «مطبوعات ایران و تجددگرایی» اختصاص یافته است. نویسنده در این فصل، ابتدا به نقش تجدد در گسترش مطبوعات در ایران عصر قاجاری پرداخته و آن‌گاه به اجمال، کشاکش‌های گفتمانی در عرصه‌ی مطبوعات ایران از جمله دو گفتمان‌ نوگرای دین‌مدار و تجدد‌خواه غرب‌گرا را از آغاز تا 1340 بررسی کرده است. به باور نویسنده، نخستین جلوه‌ی تجددگرایی در مطبوعات، در حوزه‌ی مدرنیسم سیاسی بود و ملکم خان، مدیر روزنامه‌ی قانون (چاپ لندن)، شاخص‌ترین نماینده‌ی آن جریان محسوب می‌شد که قدرت استبدادی شاه قاجاری را مورد نقد قرار می‌داد.
نویسنده در فصل سوم با عنوان «مؤسسه‌های مطبوعاتی اطلاعات و کیهان (1340ـ1350)»، ابتدا به تاریخچه‌ی انتشار، ویژگی‌ها و شاخصه‌های روزنامه‌ی کیهان پرداخته و در ادامه نویسندگان آن روزنامه را معرفی و حوزه‌های فعالیت آنان را در کیهان برشمرده است. آن‌گاه به تاریخچه، مطالب و نویسندگان نشریه‌های مؤسسه‌ی مطبوعاتی کیهان چون مجله‌ی زن روز، کیهان بچه‌ها، کیهان هفته و کیهان ماه (کتاب ماه) پرداخته است. وی در ادامه‌، تاریخچه، ویژگی‌ها و شاخصه‌ها، نویسندگان و رویکرد نشریات مؤسسه‌ی مطبوعاتی اطلاعات چون روزنامه‌ی اطلاعات، اطلاعات بانوان، اطلاعات هفتگی، اطلاعات ماهانه و اطلاعات جوانان را بررسی کرده است. خاستگاه اجتماعی و گرایش‌های فکری گردانندگان کیهان و اطلاعات دیگر محور این فصل است و نویسنده در این قسمت، علاوه بر بررسی تفصیلی زندگی و اندیشه‌های عبدالرحمن فرامرزی، مصطفی مصباح‌زاده، عباس مسعودی و دیگر مدیران دو مؤسسه‌ی فوق، ویژگی‌های شخصیتی حدود 80 نفر از گردانندگان این دو نشریه را از نظر جایگاه اجتماعی، سطح سواد و گرایش فکری آنان سنجیده است.
در فصل چهارم این پژوهش، تجددگرایی در نشریات مؤسسه‌های کیهان و اطلاعات مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. نویسنده در این فصل ابتدا تجدد و عرصه‌های آن را تعریف کرده و سپس به نحوه‌ی تفسیر و بازتولید مدرنیسم در گفتمان زمینه (پهلویسم) پرداخته است. وجوه تشابه تجددخواهی مطبوعات با گفتمان زمینه (طرح و اشاعه‌ی وفاداری به شاه و خاندان سلطنت، انتشار تقریباً هر روزه‌ی تصاویر شاه و خانواده‌ی سلطنتی در صفحه‌ی اول روزنامه‌های اطلاعات و کیهان، رواج گسترده‌ی اندیشه‌های سیاسی گفتمان زمینه هم‌چون انقلاب سفید و اصول آن، ناسیونالیسم باستان‌گرا، غرب‌گرایی و عرفی‌گرایی)، خوانش مطبوعات از مذهب و هم‌سویی آن با تعریف حاکمیت از دین و مذهب، توسعه‌نیافتگی سیاسی در کیهان و اطلاعات و بازخوانی وجوه افتراق مطبوعات با تجددگرایی حکومتی یا گفتمان پهلویسم (نقد غرب‌گرایی و لزوم توجه به خویشتن، نقد آداب و رسوم غربی، نگرش بومی‌گرایانه به حوزه‌های هنر و ورزش، ضرورت توجه به سنت‌های ایرانی و نقد غیر مستقیم برخی مؤلفه‌های گفتمان زمینه) دیگر قسمت‌های این فصل را تشکیل می‌دهد.
در واپسین فصل این پژوهش با عنوان «تأثیر ایده‌ها و مؤلفه‌های تجددگرایی حکومتی اطلاعات و کیهان بر رشد گفتمان اسلام سیاسی»، نویسنده به بررسی تقابل اندیشه‌های دو گفتمان اسلام سیاسی و تجددگرایی حکومتی در مجموعه نشریات کیهان و اطلاعات پرداخته است. طرح اسلام سیاسی در مقابل کلیت گفتمان زمینه، رد نمادهای ناسیونالیسم باستان‌گرا از سوی گفتمان اسلام سیاسی، تفسیر متفاوت از مذهب در گفتمان اسلام سیاسی، مجلات مکتب اسلام و مکتب تشیع در برابر کیهان و اطلاعات، معیارهای زن در گفتمان اسلام سیاسی، تولید محتوای ضد نظام سیاسی غرب در مجله‌های گفتمان اسلام سیاسی و بازگشت به هویت خویش مانند انتشار نشریه‌ی پیام شادی در برابر کیهان بچه‌ها و اطلاعات دختران و پسران، مهم‌ترین محورهای این فصل را تشکیل می‌دهد.

کلیدواژه‌ها:
تجددگرایی، انقلاب اسلامی، مؤسسه‌ی‌ مطبوعاتی اطلاعات، مؤسسه‌ی‌ مطبوعاتی کیهان.

منبع :
تازه های نشر