العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
شنبه 4 آذر 1396  |   5 ربیع الاول 1439

 

...
شماره : 1564 تعداد بازدید : 60


واکاوی کارنامه ی سیاسی کابینه‌های عصر پهلوی دوم از سقوط مصدق (1332 ش) تا ترور منصور(1343 ش)



نوشته‌ی فاطمه سهراب‌زاده

این رساله توسط خانم فاطمه سهراب‌زاده در تابستان 1396 برای اخذ مدرک دکتری تاریخ گرایش ایران اسلامی از دانشگاه خوارزمی تهران نگاشته شده است. راهنمایی این رساله را آقایان دکتر فؤاد پور‌آرین و دکتر حسین مفتخری و مشاوره‌ی آن را آقای دکتر حمید بصیرت‌منش بر عهده داشتند. این رساله در سه بخش نوشته شده و نویسنده در نگارش آن از 300 منبع استفاده کرده است.
نویسنده در «کلیات» با اشاره به جایگاه دولت‌ها در دوره‌ي پهلوی دوم، هدف خود در این پژوهش را بررسی برنامه‌ها و سیاست‌های دولت‌ها از کودتای 28 مرداد 1332 تا ترور حسنعلی منصور در بهمن 1343 بیان کرده است. آن‌گاه به بیان مسأله، اهداف، اهمیت و ضرورت پژوهش پرداخته است.

پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارت است از:
1-محور اصلی برنامه ها و اقدامات کابینه های روی کار آمده بین سال های 1343-1332 ش چه بود؟
2-کابینه‌های یاد شده (1332-1343) در اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های مورد نظرشان تا چه اندازه موفق بودند؟

سؤال‌های فرعی این پژوهش نیز عبارت است از:
1-دولت های غربی چه نقشی در روند ادامه ی فعالیت نخست وزیران مزبور داشتند؟
2-نقش دولت های این دوره در ظهور، تکوین و تثبیت دیکتاتوری شاه چگونه بود؟

فرضیه‌های پژوهش نیز عبارت است از:
1-محور اصلی برنامه ها و اقدامات کابینه ها (1343-1332ش) در مرحله ی اول کمک به تثبیت قدرت شاه و در مراحل بعدی سامان دادن به اوضاع آشفته ی کشور بعد از کودتا بود.
2-موفقیت و ناکامی کابینه‌های مذکور تا اندازه‌‌ی زیادی به همگامی آن‌ها با سیاست‌های محمدرضاشاه و دولت‌های مقتدر غرب بستگی داشت.
روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و شیوه‌ي گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است. نویسنده در ادامه به پیشینه‌ی پژوهش، تعریف مفاهیم و سازمان‌دهی پژوهش پرداخته است.
بخش اول این پژوهش به دو دولت نخست پس از کودتای 28 مرداد اختصاص یافته است. نویسنده در فصل اول ابتدا به کودتای 28 مرداد و زمینه‌های داخلی و خارجی آن پرداخته و در فصل دوم، دولت فضل‌الله زاهدی را مورد بررسی قرار داده است. زندگی‌نامه‌ی فضل‌الله زاهدی، معرفی اعضای هیأت دولت، برنامه‌های اقتصادی زاهدی از جمله دریافت وام از آمریکا و کمک‌های مالی ـ نظامی آن کشور و نیز ورود ایران به پیمان‌ دفاعی خاورمیانه که روند وابستگی ایران را به آمریکا تسریع کرد، سرکوبی حزب توده، محاکمه‌ی دکتر محمد مصدق و یاران او، تجدید رابطه با انگلستان، تشکیل کنسرسیوم نفت و برکناری زاهدی از نخست‌وزیری دیگر قسمت‌های این فصل است. وی در سومین فصل این بخش به بررسی دولت حسین علا پرداخته و پس از معرفی حسین علا، اقدامات او را در دوره‌ي نخست‌وزیری بررسی کرده است. معرفی اعضای هیأت دولت، برنامه‌های اقتصادی دولت، عضویت ایران در پیمان بغداد و انعقاد پیمان بازرگانی با آمریکا از دیگر قسمت‌های این فصل است.
نویسنده در بخش دوم این پژوهش ابتدا در فصل اول به نخست‌وزیری منوچهر اقبال پرداخته و زندگی‌نامه، اعضای هیأت دولت و برنامه‌های دولت او را مورد بررسی قرار داده و آن‌گاه به مهم‌ترین تحولات دوره‌ی نخست‌وزیری اقبال پرداخته است. برگزاری انتخابات دوره‌ی بیستم مجلس شورای ملی که با تقلب‌های گسترده همراه بود، به برکناری منوچهر اقبال و انتخاب سیدجعفر شریف‌امامی به نخست‌وزیری انجامید و فصل دوم این بخش، به زندگی‌نامه، برنامه‌ها و تحولات دوره‌ی نخست‌وزیری او اختصاص یافته است. در سومین فصل این بخش نیز به بررسی دولت علی امینی پرداخته و چون فصل‌های پیشین، ابتدا به معرفی علی امینی، آن‌گاه نقش آمریکا در انتخاب او را مورد بررسی قرار داده است. علی امینی پس از انتخاب به نخست‌وزیری، به اجرای سیاست‌های تحمیلی از طرف آمریکا پرداخت که اصلاحات ارضی از آن جمله بود و همین امر باعث تضاد وی با شاه شد و تا پایان دوره‌ي علی امینی ادامه یافت و در نهایت به استعفای او انجامید.
بخش سوم و پایانی این پژوهش به بررسی دولت‌های امیراسدالله علم و حسنعلی منصور اختصاص یافته است. نویسنده در فصل اول این بخش ابتدا به دولت علم پرداخته و پس از معرفی او، برنامه‌های دولت و تحولات آن دوره را مورد بررسی قرار داده است. آخرین فصل این پژوهش نیز به بررسی دولت منصور و مهم‌ترین تحولات آن دوره اختصاص یافته است. از نظر نویسنده، تصویب قانون مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی در ایران موسوم به کاپیتولاسیون، مهم‌ترین رخداد دوره‌ی نخست‌وزیری حسنعلی منصور بود. این قانون که زیر فشار آمریکا تصویب شد، به اعتراض‌ها علیه شاه دامن زد و یکی از مهم‌ترین مخالفان امام خمینی(ره) بود که پس از ایراد سخنرانی علیه آن قانون، در روز 13 آبان 1343 دستگیر و به ترکیه تبعید شد. این اقدامات بر خشم مردم دامن زد و در نهایت به ترور حسنعلی منصور در اول بهمن 1343 انجامید.
نویسنده در پایان به این جمع‌بندی رسیده است که فاصله‌ی زمانی کودتای 28 مرداد 1332 تا ترور منصور در بهمن 1343، دوره ای ویژه به لحاظ برخی شرایط خاص است. از ویژگی‌های بارز این دوره، تغییر پیاپی دولت‌ها و تقلیل سمت نخست‌وزیری به مقامی تشریفاتی بود. به عبارت دیگر نخست‌وزیران در این دوره بیشتر منشی‌ شاه بودند تا رئیس دولت و وجه مشترک آنان، وفاداری و سرسپردگی کامل به شخص شاه بود. چنین وضعیتی به افزایش قدرت شاه، تثبیت خودکامگی او، سکوت و حاشیه‌نشینی صاحبان رأی و نظر و افزایش وابستگی ایران به قدرت‌های خارجی به ویژه آمریکا انجامید.

کلیدواژه‌ها:
دوران پهلوی دوم، کودتای 28 مرداد 1332، ترور حسنعلی منصور، نخست‌وزیران، کارنامه‌ی سیاسی، واکاوی.

منبع :
تازه های نشر