العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
پنج شنبه 30 شهریور 1396  |   -1 محرم 1439

 

...
شماره : 1545 تعداد بازدید : 72


وقف در ایران: از ورود اسلام تا سده‌ی هفتم هجری

نوشته‌ی علی‌اصغر چاهیان بروجنی

این رساله‌ توسط آقای علی‌اصغر چاهیان بروجنی برای اخذ مدرک دکتری در رشته‌ی تاریخ گرایش ایران دوره‌ی اسلامی از دانشگاه تبریز در سال 1395 نوشته شده است. راهنمایی این رساله را خانم دکتر فاطمه اروجی و مشاوره‌ی آن را آقایان دکتر مقصود علی صادقی و دکتر ناصر صدقی بر عهده داشتند. این رساله در سه بخش و 266 صفحه نوشته شده و نویسنده در نگارش آن از 450  کتاب و مقاله‌ی فارسی، عربی و لاتین استفاده کرده است.
نویسنده در بخش اول رساله با اشاره به اهمیت وقف در تاریخ ایران بعد از اسلام،‌ هدف خود را در این پژوهش، بررسی زمینه‌های تاریخی و کارکردهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی وقف از ورود اسلام به ایران تا قرن هفتم هجری بیان کرده است.
سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از: وقف از ورود اسلام به ایران تا سده‌ی هفتم هجری چه پیامدهایی را برای جامعه‌ی ایران به همراه داشت و از چه عواملی تأثیر پذیرفت؟

سؤال‌های فرعی نیز عبارتند از:
- دلایل اهمیت وقف در دوره‌ی مورد پژوهش چیست؟
- رویدادها و تحولات مذهبی و سیاسی چه تأثیراتی بر موقعیت و جایگاه وقف داشت؟
- کانون‌ها و پراکندگی جغرافیایی موارد وقف بیشتر در کدام مناطق ایران و تحت تأثیر چه عواملی متمرکز بود؟
- وقف با جریان زندگی اجتماعی ایرانیان و گسترش حیات شهرنشینی چه ارتباطی داشت؟
- واقفین عمدتاً به کدام‌یک از گروه‌های جامعه‌ی ایران تعلق داشتند؟

فرضیه‌ی اصلی این رساله عبارت است از:
سنت وقف، پیامدهایی هم‌چون رونق حیات شهری و اقتصادی، شکوفایی نهادهای آموزشی و علمی، رونق نهادهای مذهبی، گسترش امور عام‌المنفعه و خدمات پزشکی و هم‌چنین کمک به اهل تصوف، خانقاه‌ها و نهادهای وابسته به تصوف را به همراه داشت. در نهایت در طبقات و گروه‌های اجتماعی نیز آثاری به‌جا گذاشت و تحت تأثیر بینش مذهبی و سیاسی دوران مختلف، کاربرد و کارکرد آن متحول گردید. ثبات سیاسی و اعمال حاکمیت فراگیر یا پراکنده بودن حکومت‌ها در ایران به همراه بینش سیاسی و فرهنگی آن‌ها در چگونگی کاربرد وقف تأثیرگذار بود. فقدان حکومت سیاسی در ایران، انحطاط وقف را به همراه می‌آورد. در واقع ساختار وقف با تحولات تاریخی تغییر پیدا می‌کرد.
بخش دوم این رساله به «جایگاه وقف در نهادهای آموزشی و فرهنگی» در دوره‌ي مورد بحث اختصاص یافته است. نویسنده در این بخش ابتدا به نقش وقف در مراکز علمی در عصر سلسله‌های متقارن می‌پردازد و آن‌گاه جایگاه وقف در مدارس شافعی و حنفی در خراسان عصر غزنوی و سامانی را مورد بررسی قرار می‌دهد. وی در ادامه به نقش وقف در دوره‌ي آل‌بویه و در تأسیس مراکز علمی چون دارالعلم‌ها می‌پردازد و سپس نقش وقف در تأسیس کتابخانه‌های وقفی در عراق و ایران را مورد بحث قرار می‌دهد. نقش و جایگاه علمی و فرهنگی وقف در عصر خواجه نظام‌الملک توسی به ویژه در تأسیس و اداره‌ي مدارس نظامیه و دیگر نهادهای آموزشی و فرهنگی چون کتابخانه‌ها، دارالعلم‌ها و... و نیز جایگاه وقف در حیات فرهنگی شیعیان در این عصر از جمله تأسیس مدارس شیعی، دیگر قسمت‌های این بخش است. وی در واپسین قسمت این بخش به پیوند وقف و تصوف و پیشینه و چگونگی شکل‌گیری این پیوند و کارکردهای آن در حیات تصوف که در تأسیس خانقاه‌ها در مناطقی چون خراسان و فارس و عراق متبلور شد می‌پردازد.
در بخش سومین بخش این رساله، کارکرد اجتماعی وقف مورد بحث قرار گرفته است. نویسنده در این بخش ابتدا به نقش وقف در مراکز درمانی می‌پردازد و با اشاره به پیشینه‌ی پزشکی در ایران، بیمارستان‌سازی بویهیان و نقش وقف در این زمینه را به ویژه در تأسیس و اداره‌ی بیمارستان‌های بغداد، واسط، شیراز و اصفهان مورد بررسی قرار می‌دهد و تداوم این مهم را در دوره‌ی سلجوقی نیز دنبال می‌کند. جایگاه وقف در حیات شهری دیگر موضوع این بخش است که نویسنده در آن به نقش وقف در رشد مراکز سیاسی این دوران هم‌چون، نیشابور، غزنه، زرنگ، بردسیر، شیراز، اصفهان و قزوین می‌پردازد و در ادامه نقش وقف در ارائه‌ی خدمات اجتماعی و فرهنگی به شهر هم‌چون اداره‌ی مساجد، آب‌رسانی در شهرها و حمایت اجتماعی از شهروندان را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. نقش و جایگاه وقف در حمایت از ابن‌السبیل‌ها و مسافران و هم‌چنین حمایت از تجار و تجارت و توسعه راه‌های ارتباطی و تجاری و مقایسه‌ي نقش گروه‌های مردمی و حکومتی در این زمینه از دیگر قسمت‌های این بخش است.
نویسنده در این پژوهش به این جمع‌بندی رسیده است که سنت وقف در دوران پیش از اسلام تنها کارکرد مذهبی داشت و صرفاً در امور دینی به کار گرفته می‌شد. این سنت در دوران بعد از اسلام به دلیل هم‌سویی با مبانی شریعت اسلامی تداوم یافت با این تفاوت که هم‌سو با تحولات فکری، سیاسی، علمی، اقتصادی، فرهنگی و تجاری دست‌خوش تحول شد و کارکرد و کاربردی متنوع یافت و متأثر از آن، نهادهای علمی با رویکردهای مذهبی متنوع‌تر تأسیس شدند که از آن جمله می‌توان به تأسیس دارالعلم‌ها، مدرسه‌ها، کتابخانه‌ها، خانقاه‌ها و ... اشاره کرد.

واژگان کلیدی:
حکومت‌های متقارن، سلجوقیان، وقف، کارکرد، موارد مصرف.

منبع :
تازه های نشر