دو شنبه 27 خرداد 1398  |   12 شوال 1440

 

...
شماره : 1655 تعداد بازدید : 255


پیوندهای دوسویه آموزه مهدویت و آینده‌پژوهی

امیر محسن عرفان

اندیشه مهدویت در میان اندیشه‌های دینی، جایگاه رفیعی دارد؛ اين اندیشه رمز هویت شیعه به‌شمار می‌رود. كه نگاهی جدی و عمیق به آیندة جهان و بشریت دارد. در این آموزه هدف و غایت تاریخ، مکانیسم حرکت تاریخ و مسیر آن به درستی بیان شده است. نظریه مهدویت در نزد شیعه دارای عناصر اصلی اعتقاد به وجود یک جریان کلی در نظام طبیعت و جهان، سیر تکاملی تاریخ و اعتقاد به پایان و فرجام خوش برای تاریخ است. این آموزه متعالی به گونه‌های مختلف به تصویرکشیده شده است؛ اما از منظر آینده‌پژوهی کمتر‌ به آن پرداخته شده است. سعي در بازترسیم فرجام تاریخ و آینده بشریت با محوریت آموزه مهدویت دارد.

کارکردهای پیوند مطالعات مهدوی و آینده‌پژوهی
1. بازنمایی فلسفه متعالی تاریخ شیعی؛ تدوین فلسفه تاریخ با دو روش متفاوت امکان‌پذیر است؛ روش نخست، روش عقلی است که تکیه بر خرد و اندیشه دارد و تنها از منطق و استدلال عقلی در فرآیند مطالعه و پژوهش استفاده می‌کند که در غالب کتاب‌های فلسفه تاریخ از این روش به عنوان روش تحقیق در فلسفه تاریخ نام برده‌اند.
اگرچه برخی بهره‌برداری از روش نقلی، استفاده از روش استقرایی، و مطالعه تجربی تمدن‌ها و پدیده‌های تاریخی را جهت رسیدن به فلسفه تاریخ پیشنهاد می‌دهند؛1 اما به نظر می‌رسد به جهت ویژگی خاص موضوعات و مسائل فلسفه تاریخ و عدم احاطه ذهن انسان به وجوه گسترده تاریخ، تنها کسانی می‌توانند نگاهی جامع به تاریخ و قوانین و سنن حاکم بر آن داشته باشند که خود حاکم بر تاریخ باشند. با این مبنا تنها منبع راه‌گشا در تدوین فلسفه تاریخ «دین» است. بر‌ این اساس روشن می‌گردد که مقید شدن فلسفه تاریخ به قید شیعی، هم از نظر روش و هم از نظر مبانی و مبادیِ حاکم بر فلسفه تاریخ قابل توجیه است. ازدیگر سو، امکان بهره‌وری از بعضی مؤلفه‌های فلسفة نظری تاریخ در تحلیل و ارزیابی درست بعضی از آموزه‌های اسلام، و به طور دقیق‌تر آموزه مهدویت، بهره جست.
تبیین روشن و حتمیِ فرجام تاریخ از مهم‌ترین کارکردهای این پیوند است.

2. پیشروی با فرضیه‌ها؛ در دنیایی مملو از اطلاعات گوناگون و وجود محدودیت‌های زمانی برای تحلیل آنها، قابلیت فرضیه‌سازی و آزمون فرضیه‌ها یکی از مهم‌ترین کارکردهای پیوند مطالعات مهدوی و آینده‌پژوهی است. با رویکرد به پدیده‌ها بر اساس فلسفه نظری تاریخ و با زنجیره‌ای از عبارات منطقی «چه می‌شود اگر...؟» و «اگر الف سپس ب»، پیوند مؤثری بین فرضیه‌سازی و ابزار تحلیلی (آزمون فرضیه) به وجود می‌آيد.
3. بازگرداندن هویت واقعی اندیشه مهدویت به چار‌چوب استاندارد‌های برخواسته از فرهنگ دینی؛ به این معنا که بررسی آموزه مهدویت بدون توجه به فلسفه نظری تاریخ ناقص و ناتمام است. اگرچه آموزه مهدویت خاستگاهی وحیانی دارد اما برای قرار گرفتن آن در چارچوب زندگی بشری و برداشت‌های عقلانی و فلسفی، نیازمند فلسفه نظری تاریخ هستيم.
4. گذر از رویکرد منفعل به رویکرد فعال در عرصه مطالعات مهدوی؛ ارائه نظریه‌ها و انجام پژوهش‌های علمی در راستای آینده، نیازمند روش‌های خاص خود است. و اگر آموزه مهدویت در این قالب قرار گیرد، زوایای ناپیدای آن آشکار و ابعاد مختلف نظری و علمی آن برجسته می‌شود.


انگاره‌های مهدوی در تبیین فرجام تاریخ بشریت و آینده‌پژوهی
1.تبیین و تفسیر سیر حرکت تاریخ بر مبنای ربوبیت الهی
برخی اندیشه‌ها جریان حرکت تاریخ را بدون در نظر گرفتن حاکمیت و اراده الهی تحلیل می‌کنند. در اندیشه اسلامی حرکت تاریخ و سیر تکاملی آن را بر اساس حاکمیت حضرت حق و اولیای الهی بر هستی تفسیر می‌کنند. همان‌گونه که پیدایش جهان هستی را ناشی از اراده و مشیت الهی می‌دانند، آغاز و انجام تاریخ و سیر حرکت تاریخ را نیز سراسر ناشی از اراده الهی و مسیر تحقق اراده الهی می‌دانند.2 در اندیشه شیعی، غایت تاریخ یعنی حکومت جهانی حضرت مهدی (عج) را بدین جهت «دولت خدا» می‌نامیم که در راستای ربوبیت الهی است.
2.تکاملی بودن برآیند حرکت تاریخ
بر اساس فلسفه تاریخ اسلامی، حرکت جهان به سوی کمال است. اگر ما بپذیریم که حکمت و ربوبیت الهی حاکم بر حرکت تاریخ است، باید بپذیریم که این حرکت به سوی کمال است. با دقت در قرآن روشن می‌گردد که تکامل تاریخ از دیدگاه اسلام به صورت «تکامل مجموعی» است؛ یعنی سیر تاریخ در مجموع، در جهت پیشرفت است؛ به عبارت دیگر، گرچه جامعه توقف و صعود و سقوط و زوال دارد؛ ولی در نهایت سیر متعالی را طی می‌کند و به سوی پیشرفت و کمال می‌رود. در مجموع همیشه از مبدأ خود دور و به مقصد نهایی نزدیک می‌شود.3
به سخن دیگر امت‌ها به وجود می‌آیند و دورانی را در حالات مختلف سپری می‌کنند و سرانجام آفتاب عمرشان غروب می‌کند؛ اما در نهایت جامعه‌ای ایجاد می‌شود، لبریز از عدل و برابری و تأمین کننده کمال و بقای انسان؛ زیرا از منظر قرآن جامعه‌ها، تمدن‌ها و فرهنگ‌ها به سوی یگانه شدن و متحدالشکل شدن سیر می‌کنند. آینده جوامع انسانی، جامعه جهانی تکامل یافته است که در آن بشر به کمال حقیقی و سعادت واقعی و انسانیت اصیل خود خواهد رسید.
3.ستیزه جویی‌های حق و باطل و غلبه حق، فرجام این ستیزش تاریخی
پیروزی حق بر باطل یکی از سنت‌های الهی است؛ چنانچه خدای متعال در سوره فتح آیه 23 می‏فرماید:«سنت الهی [قانون و نظام ربانی] بر این بوده [که حق بر باطل غالب‏ شود] و ابداً در این سنت خدا تغییری نخواهی یافت».
بدیهی است که چنین برداشتی از قرآن به معنی پیش‏بینی کامل آینده آن‏‌گونه که در آینده‌پژوهی مطرح است نیست. قرآن در مورد تاریخ، اعتقادی به‏ تحمیل اراده الهی ندارد؛ بلکه این انسان است که با آزادی کامل سازندة آیندة جامعه انسانی است. با توجه به آیات قرآنی مرتبط با مسئلة حق و باطل‏ چند نکته در مورد پیروزی حق بر باطل استفاده می‏شود:
1. ضربة نهایی بر باطل زمانی شکل می‏گیرد که آگاهی در میان اقشار مردم راه یافته باشد و نسبت به رسالت خود احساس مسئولیت نمایند.
2. ایمان کامل به مفاد آیة «ان الارض یرثها عبادی الصالحون» در لایه‏های زیرین جامعه رسوخ کرده باشد.
3. قرآن به هنگام تحلیل سرنوشت اهل باطل تنها به سرنوشت آنها در قیامت نمی‏پردازد؛ بلکه از تلخی سرنوشت دنیوی آنها نیز یاد می‏کند.
4. عذاب ستمگران تنها از طریق حوادث و بلاهاي طبیعی نيست؛ بلکه‏ عذاب آنان نیز به دست مردم فراهم مي‌شود.4
5. تأثیر اراده‌های انسانی در تکامل تاریخ
حکومت جهانی حضرت مهدی (عج) مهم‌ترین تغییری است که در عالم هستی از ابتدای آفرینش آدم ابوالبشر تا پایان حیات انسان بر روی زمین رخ خواهد داد. علّت تامه هر تغییری اراده خداوند متعال است که بدون خواست او هیچ گونه تغییر و تحولی محقق نخواهد شد. برای این‌که اراده خداوند متعال به تغییرات و تحولات تعلق بگیرد باید دو مقدمه از سوی انسان جامعة عمل بپوشد؛ یکی از جنس ایمان و اعتقاد، و دیگری رفتار متناسب با تغییر مورد نظر.5 به عبارتی تحقق تغییر در امت‌ها به دست خداوند متعال خواهد بود؛ اما لوازم و مقدمات آن به دست بشر و تحت اختیار اوست.
در عرصه مطالعات مهدوی از کوشش انسان‌ها در فراهم سازی مقدمات ظهور حضرت مهدی (عج) به «زمینه سازی ظهور» تعبیر می‌شود. بر اساس روایات مهدوی، جامعه منتظِر قبل از ظهور، جامعه‌ای است که مهیای ظهور امام عصر (عج) است. مهم‌ترین ویژگی جامعه منتظِر قبل از ظهور«بلوغ اجتماعی» است.6 شاخصه‌های بلوغ اجتماعی عبارتند از: رغبت اجتماعی؛ به معنای میل، اعتقاد و باور قلبی انسان‌ها به دولت کریمه مهدوی.7 شکایت اجتماعی؛ یعنی اعتراض و شکایت انسان ها به درگاه الهی به جهت غیبت رهبر و سرپرست آنها و به عبارتی دیگر شکایت از وضعیت موجود به درگاه الهی.8 استعانت اجتماعی؛ به معنای درخواست گشایش و فتح سریع از خداوند متعال.9
6. عصر ظهور جامعة آرمانی تکامل بشری و سر منزل تاریخ بشریت
از دیدگاه اسلام حکومت جهانی حضرت مهدی (عج) فرجام متعالی و شکوهمند آینده جهان و سرمنزل متعالی و متکامل تاریخ بشری است.

پي‌نوشت‌ها:
1. میرباقری، سید محمدمهدی؛ «درآمدی بر فلسفه تاریخ شیعه»؛ ماهنامه فرهنگ عمومی؛ شمارة 4، ص46.
2. همان، ص50.
3. مصباح یزدی، محمدتقی؛ جامعه و تاریخ در قرآن؛ تهران: نشر بین‌الملل‏ (۱۳۸۸)؛ ص164.
4. صدری، جمشید؛ «انجام و غایت تاریخ در قرآن»؛ مجله مسکویه؛ شمارة اول، ص26.
5. سبحانی، محمدتقی؛ «نظریه تغییر و تأثیر آن در زمینه سازی ظهور»، فصلنامه مشرق موعود؛ سال سوم؛ شماره یازدهم؛ ص53.
6. سهرابی، فرامرز؛ مهدویت و فلسفه تاریخ، ص195.
7. همان؛ ص199.
8. همان؛ ص203.
9. همان؛ ص212.

منبع : نشریه اندیشه معلم
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي