العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
یکشنبه 2 اردیبهشت 1397  |   5 شعبان 1439

 

...
شماره : 1590 تعداد بازدید : 195


اعتلاء همزيستي اجتماعي مؤمنانه در مسجد


محمد علي موظف رستمي
کارشناس ارشدمعاونت فرهنگی

مقدمه:
همانطور كه ميدانيم پايه و اساس دين اسلام بر اصل «اجتماعى بودن» قرار گرفته است تا انسان را از زندگى فردى و خزيدن در كنج عزلت و تنهايى برهاند و او را به سوى زندگى جمعى و اجتماعى سوق دهد. و به همين جهت اسلام همواره مؤمنين را به شركت در اجتماعات براى عبادت خداوند ترغيب مى‏كند. زيرا تنها از طريق اجتماع است كه مسلمانان مى‏توانند به صورت يَدِ واحدى در مقابل مصائب و مشكلات ايستادگى نمايند (يدالله مع الجماعه). همچنين حوزه اجتماعي يكي از كاركردها و نقش‌هاي اصلي مسجد از عصر نبوي (ص) تا بحال  به شمار مي‌رود. لذا جهت احياء و  روزآمد سازي اين نقش بر اساس شرايط و مقضيات زماني ومكاني  بايسته است، بازتعريفي مجدد از آن باهدف اثربخشي و كاربردي كردن آن صورت گيرد.

موضوع بحث:
قبل از ورود به بحث بايد اذعان داشت كه بروز رفتار، منش و نحوه برخورد در ارتباطات با عموم مردم توسط هر شخصي، نمادي از شخصيت و هويت اجتماعي وي بوده و اين مهم در راستاي حوزه كاركردي اجتماعي قابل تعريف و تبيين است. با اين تعريف ظهور رفتاري مؤمنانه را بايد در شخصيت فردي انتظار داشت كه هم در نگاه و نگرش  و هم در رفتار او اين مسئله مهم نهادينه شده باشد.
البته اين نكته مهم و اساسي را همواره بايد مد نظر قرار داد كه فضاي مسجد از حيث سخت افزاري و بناي فيزيكي يك فضايي است كه در درجه نخست و اولي براي عبادات و نيايش مؤمنان بنا شده است و اين مهم، سرلوحه ديگر اهداف آن مي‌باشد. همچنانكه پيامبر گرامي اسلام در همين خصوص مي‌فرمايند: المسجد بيت كل مومن، «مسجد خانه هر انسان مؤمن است» (كنزالعمال، ج7، ص650) و در جاي ديگر نيز مي‌فرمايند: انّ المؤمن مجلسه مسجده: «همانا مجلس مؤمن، مسجد است» (وسائل الشيعه، ج3، ص509). با اين دوتعبير از نبي مكرم اسلام مشخص مي‌گردد كه مهمترين هدف از بناي مسجد، اختصاص مكاني براي مؤمنان بوده است. حال لازمه حضور در اين مكان ويژه مؤمنان، نيازمند داشتن اصول، چهارچوب، سبكي و روش خاصي است كه يك مخاطب مسجدي به هنگام ورود در آن بايد نسبت به اين امور و ارزش‌ها و هنجارها پايبند بوده و آن را در وجود خويش نهادينه كرده باشد و آنها را دقيقاً مراعات و اعمال نمايد. با اين نگاه ما مي‌توانيم اين سبك حضور اهالي مسجد را،  رفتاري مؤمنانه يك مسجدي واقعي[ به شمار آوريم.
از سويي ديگردر آيين اسلام مسجد به عنوان پايگاهي مقدس و نهادي ديني است كه با محوريت اجتماع مردم شكل گرفته و همواره فضاي مساعدي را براي تعامل و ارتباط و همزيستي مؤمنانه براي اهالي خود فراهم آورده است. به همين خاطر است كه يكي از كاركردهاي مهم بستر از آغاز تاكنون كاركرد اجتماعي آن بوده است. اين ارتباط و تعامل نهادينه شده در بستر مسجددر طول تاريخ بيش از هزاره آن، فرهنگ و رفتار خاص اجتماعي را كه سرلوحه آن رفتاري مؤمنانه است بوجود آورده است. و شايد به دليل همين قدمت در تعامل بوده است كه چنين رفتاري را در ديگر مراكر فرهنگي كمتر مشاهده مي‌نماييم. بايسته است به طور قطع و يقين بتوان گفت كه مكانيسم اصلي پيدايش اين رفتار و همزيستي حسنه اجتماعي در بين تمامي اقشار و لايه‌هاي اجتماعي متنوع و گونه‌گون، در سايه همين تعامل و ارتباط دوسويه بين مردم و مسجد بوجود آمده است. لذا شايسته است با رويكردي نوين گام‌هايي اثرگذار را در توسعه تعاملات اجتماعي و همزيستي مؤمنانه بين اهالي مسجد به ويژه نمازگزاران فراهم سازيم
ضلع ديگري كه در راستاي ترويج فرهنگ همزيستي اجتماعي مؤمنانه در سطح مسجد محسوب مي‌گردد،  انجام فعاليت و برنامه‌هاي اجرايي در آن است كه اين امر بر اساس آييني صورت مي‌گيرد كه مقوم و انگيزاننده رفتاري مؤمنانه و همزيستي اجتماعي  در هنگام حضور در اين مكان مقدس الهي است. همانند اقامه و برپايي مناسك عبادي و ديني و نيز انجام ديگر نقش‌هاي مسجد آميزه و سرشار از دستور و تأكيد و تشويق به داشتن رفتاري مسالمت آميز و همزيستي برادرانه و مؤمنانه با يكديگر است.
بنابراين، اضلاعي مهمي چون: بستر شكل‌گيري مسجد، مخاطبان و اهالي اين مكان مقدس و نيز اهداف عاليه آن تماماً درراستاي تقويت رفتاري مومنانه است، همراستاي با اين اضلاع بعد ديگر اين اضلاع يعني حضور مردم نيز بايد مؤمنانه باشد و نميتواند در تضاد با ديگر اضلاع شكل بگيرد.
نخستين فعلي كه يك مؤمن واقعي در هنگام حضور در مسجد انجام مي‌دهد احوالپرسي گرم و مصافحه با برادر ديني (خواهران نيز به همين گونه رفتار مي‌نمايند) است كه اين رفتار الفباي همزيستي بين مؤمنان بر اساس آموزه‌هاي پيشوايان ديني و بزرگان است كه در نخستين گام حضور در مسجد شكل گرفته و همين منش و شيوه در ديگر مراحل انجام واجبات و مستحبات در مسجد ادامه پيدا ميكند. (از جمله دست دادن با يكديگر پس از دادن سلام و تشهد نماز و...)
موعظه‏هاى مذهبى و خط مشى‏ها رفتاري كه از منابر مسجد توسط وعاظ و مبلغان ديني اعلام مى‏شود، همواره بر احترام متقابل و داشتن رفتاري برادرانه بر اساس آموزه‌هاي دين مبين اسلام بوده و دستوراتي را كه از سوي اين آيين براي پيروان و مؤمنان آن تشريح و تبليغ و نسبت به آن تأكيد فراواني نيز صورت مي‌گيرد بر همين منوال مي‌باشد.
وحدت اجتماعى، كه نمادي از همزيستي مؤمنانه است، ركني ركين براى سلامت و بناى اصل جامعه‏اى است كه بر اساس آموزه‌هاي ديني شكل گرفته باشد. مسجد در تحكيم اين عنصر اساسى، نقشى بس بزرگ ايفا مى‏كند. افراد گوناگون زن و مرد، بزرگ و كوچك صاحبان افكار و سليقه‏هاى مختلف همه در يك جا گرد هم مى‏آيند همدل و همسو دوش به دوش هم مى‏ايستند. حضورى اين چنين، وحدت و همدلى را كه بر مبناي همزيستي استوار بوده و قابل تعريف مي‌باشد. تأكيد خداوند متعال در سوره حجرات آيه 10 آن كه مي‌فرمايند:إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ، «در حقيقت مؤمنان با هم برادرند پس ميان برادرانتان را سازش دهيد و از خدا پروا بداريد اميد كه مورد رحمت قرار گيريد.) در اين آيه ضمن اينكه خداوند متعال مؤمنان را برادر يكديگر مي‌داند و از همه ميخواهد كه بين آنها صلح و دوستي و سازش باهدف ايجاد همزيستي برقرار نمايند. چرا كه همچنانكه برادرها در يك خانواده زندگي ميكنند و نوعي زيست مسالمت جويانه و همگرايي مهربانانه به يكديگر دارند. اهالي مسجد نيز همچون يك خانواده مؤمن محسوب شده و انتظاري كه از يك مؤمن مي‌رود، داشتن رفتاري مؤمنانه بوده و غير از آن نيست. 
در همين ارتباط شهيد مطهري بياني جالب دارند كه مي‌فرمايد: «به ما می‌گویند در نماز بگو «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین»؛ «سلام بر ما، سلامت بر ما و بر جمیع بندگان شایسته خدا». اعلام صلح و صفا با همه بندگان صالح خدا می‌کنی. به قول امروزی ها اعلام همزیستی مسالمت آمیز با همه افراد شایسته می‌کنی. در حال نماز می گوئی من با هیچ بنده شایسته ای سر جنگ ندارم، چون اگر با بنده شایسته‌ای سر جنگ داشته باشم خود ناشایسته‌ام. می‌گوئید «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین»؛ «سلام بر ما و بر بندگان شایسته خدا». با روح عبادت که حضور قلب به خداست ارتباطی ندارد. ولی در اسلام روح و پیکر عبادت، با مسائل تربیتی آمیخته است. نماز ضمن این که مرکب تقرب پروردگار است، مکتب تربیت هم هست. به اینکه از نظر مسائل معنوی هر چه انسان خودش و دیگران را فراموش بکند بهتر است، اما از نظر اجتماعی فراموش نکردن دیگران لازم و ضروری است.
يكى از علل تأكيدات پيامبر اسلام (ص) و ائمه معصومين (عليهم السلام) مبنى بر حضور در نماز جماعت به صورت صفوف فشرده و نزديك ايجاد روحيه تعاون در بين نمازگزاران و افزايش بُعد اجتماعى و همزيستي مؤمنانه نمازگزاران و مخاطبان در كنار انجام اعمال عبادى مى‏باشد و اين حضور مى‏تواند از هرج و مرج و عنان گسيختگى كه جامعه به مرور زمان دچار آن مى‏شود جلوگيرى كند و تشكيل اين اجتماعات در مكان مقدس مسجد باعث مي‌شود تا مؤمنين تحت توجه و ارشادات عالمان دين مبنى بر رعايت و انجام احكام و اعمال اسلامى قرار گيرند. نتيجه‏اى كه از رعايت اين دستورات عايد خواهد شد تحقق جامعه‏اى سعادتمند خواهد بود.
با توجه به جايگاه مسجد و نفس حضور در آن كه حضوري معنوي و متعهدانه است؛ قطعاً از سبك و سياقي خاص به خويش برخوردار است. حضور متنوع و متكثر اقشار و طبقات مختلف اجتماعي در نهايت نوعي وحدت در كثرت را تداعي مي‌كند. چرا كه اگر اين نوع نگاه و نگرش در مخاطبان و نمازگزاران و اهالي مسجد وجود نداشته باشد، ضمن اينكه در چنين فضاي معنوي هيچگاه مروج و مقومي در خصوص انسجام و يكرنگي و وحدت صورت نخواهد گرفت بلكه دائماً شاهد رفتاري تشتت آميز، درگيري و چالش در انواع و اقسام آن به دليل همين تنوع افكار مخاطبان مسجدي خواهيم بود.

منبع :
تازه های نشر