العربي | فارسي| English

صفحه نخست | اخبار | مقالات | گفتگو | آثارمعاونت | تماس باما | پست الكترونيكي

 
شنبه 4 آذر 1396  |   5 ربیع الاول 1439

 

...
شماره : 1496 تعداد بازدید : 837


دکترفروغی:ما در زمينه پژوهشهاي حوزه دين به عنوان يك دستگاه مرجع شناخته مي شويم

تاكيدات مكرر رهبر معظم انقلاب نسبت به اهميت تحقيق و پژوهش در كشور مخصوصا سخنان اخير معظم له در جمع دانشگاهيان و توصيه به ضرورت محقق شدن سهم 4 درصدي بودجه پژوهش از بودجه عمومي كشور نشان مي دهد كه دستگاه ها و نهادهاي كشور تا چه حد بايد به اين امر بسيار مهم توجه كنند. سازمان تبليغات اسلامي از جمله دستگاه هايي است كه سالهاست در امر پژوهش در حوزه فرهنگي و ديني طرح ها و برنامه هاي متعددي را بر اساس ماموريت خود اجرا كرده است كه نتايج برخي از آنها منتشر و نتايج برخي ديگر هنوز منتشر نشده است. در گفتگو با دكتر سيد عليرضا فروغي مديركل دفتر برنامه ريزي پژوهش های کاربردی سازمان بيشتر سعي كرديم علاوه بر مرور اجمالي تلاشهاي انجام شده در سال گذشته، به ابعاد ديگر پژوهش‌هاي انجام شده توسط سازمان همچون نحوه اولويت بندي، نحوه اجرا و گزارش‌دهي، پردازش و توصيف داده هاي اين پژوهش‌ها نيز بپردازيم كه در ادامه مي خوانيد:

به عنوان اولین سوال بفرمایید مهمترین فعالیت‌های دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌های کاربردی در سال 93 چه فعاليتهايي بوده است؟ارزيابي جناب‌عالي از اين فعاليت‌ها چيست؟
بسم الهن الرحمن الرحیم. از اینکه این فرصت در اختیار بنده قرار داده شد تشکر می کنم. در ابتدا مقدمه‌ای را عرض می‌کنم؛ مقدمه برگشت به این دارد که ما از سال 82 در این دفتر یک مسیر مشخص و نقشه راه نسبتاً مدونی را در پیش گرفتیم و این مسیر را همچنان ادامه می دهیم. توضیح مطلب این است که ما با توجه به گستره مأموریت ها و وظایف سازمان تبلیغات اسلامی، می‌توانستیم موضوعات گوناگونی را در دستور کار پژوهش قرار دهیم. اینها نیازمند آن بود که به اولویت‌های اصلی و مأموریت های سازمان توجه داشته باشیم. لذا به نظر رسید که در بین همه مأموریت‌هایی که در سازمان تبلیغات اسلامی هست انتخاب چند کلان موضوع به ما کمک می‌کند که در ذیل آن کلان موضوعات اصلی سرفصل‌ها و زیرفصل‌هایی را تعریف و کار را پیش ببریم. در حوزه پژوهش های اجتماعی عمده ترین موضوعی را که در این سالها دنبال کردیم، بحث دینداری بوده است. دینداری به عنوان سرفصل اصلی و کلان موضوع، خودش دارای زیرفصل‌هایی است. مهمترین سرفصل‌های این موضوع؛ سنجه‌های دینداری در ایران، پوشش و حجاب زنان ايران، جنبش های نوپدید دینی، دین و بزهکاری جوانان، عوامل مؤثر بر نفوذ اجتماعی روحانیت، سبک زندگی دینی ایرانیان و ساير موضوعاتی که در سالهای اخیر دستور کار ما بوده نيز به عنوان زیرفصل‌های اين موضوع اصلی مطرح بوده است. در موضوع دینداری با توجه به اینکه کار خیلی متراکمی در بحث سنجه‌های دین انجام شده و همچنین در بحث پوشش و حجاب و دین و بزهکاری جوانان هم همين روند حاكم است، از توضیح آنها صرف نظر کرده و سعی می‌کنم به کارهای جدیدتری که در دفتر پژوهش دنبال می کنیم، بپردازیم.
در بین موضوعاتی که در موضوعات دینداری مورد توجه قرار دادیم، بحث جنبش های نوپدید دینی بود که در این زمینه پژوهشي در سال 85 تحت عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی در ایران، مطالعه کژکارکردها» انجام شد که این مطالعه توسط یکی از اساتید متخصص در این حوزه انجام شد و نتایج این کار در دو مجلد در سال 87 منتشر شد. این دو مجلد قطور به طور مفصل در مورد جنبش‌های نوپدید دینی و ورود آنها به ایران و رویکرد فکری و زمینه های شکل‌گیری آنها بحث و آسیب‌هایی که این رویکرد نو در ایران داشته، موشكافي مي كند. در بحث جنبش های نوپدید دینی با توجه به اهمیتی که داشت ما احساس کردیم که ادبيات بومي و دانش تخصصی در این حوزه کم است لذا از سال  87 ـ 89 طی سه سال موضوع جلسات میز اندیشه را بحث جنبش های نوپدید دینی قرار دادیم. تقریباً اهم جنبش های نوپدید دینی چه آنهایی که کاملاً نوپدید هستند امثال عرفان حلقه، رام اله و ...  و چه آنهایی که قدیمی هستند و تجدید ساختار کرده و با شبکه تبلیغی خیلی به روز دارند فعالیت تبلیغی خود را انجام می دهند مانند مسیحیت تبشیری و بهائیت در اين جلسات مورد نقد و بررسي قرار گرفتند. درست است که سابقه بهائیت به صد و پنجاه سال پیش بر می گردد اما این بهائیت با بهائیت صد سال پیش تفاوت دارد. در این جلسات که جلسات بسیار خوبی بود و توسط متخصصان ارائه شد، توانستیم به توسعه دانش و شناخت این جنبش ها برای کارشناسان و نخبگان و همچنین علاقه‌مندانی که يا از طریق سایت پژوهه و یا به صورت حضوری از اين جلسات بهره مند شدند، بپردازيم.
اما آن چیزی که این چند ساله اخير به دنبالش بوده‌ایم این است که آیا می‌توانیم در بخش جنبش‌های نوپدید دینی پژوهش میدانی داشته باشیم و جمع آوری اطلاعات از عینیت و واقعيت اجتماعی انجام شود. در این مورد بحث و گفتگوهای فراوانی صورت گرفته و مخالف و موافق، فراوان دارد و اساساً بعضی‌ها معتقدند که بحث جنبش‌های نوپدید دینی از فضای حقیقی به فضای مجازی رفته و این گونه نیست که جلسات آنها به صورت فیزیکی در سالنها و همایش ها و ... برگزار شود و بیشتر در حلقه هایی که در فضای مجازی تشکیل می شود، حضور دارند لذا نوع عضویت و مشارکتی که در این جنبش ها وجود دارد، متفاوت است. به هر حال در نهایت یکی از طرح های خیلی خوبی که در سال 93 کلید زده شد این بحث بود که به صورت عمیق‌تر در دو شهر تهران و کرج که گفته می‌شود فعالیت در این دو شهر چشمگیرتر است در مورد معنویت گرایی نوپدید ـ که عنصر اصلی که این جنبش ها به آن دعوت می کنند؛ عنصر معنویت گرایی است و البته این معنویت گرایی با معنویت گرایی که در سنت ما وجود دارد خیلی متفاوت است ـ تحقيق كنيم. پیمایشی با 1500 نمونه؛ 900 نمونه در تهران و 600 نمونه در کرج ان شاءاله قرار است انجام شود. مطالعات آن انجام گرفته و پرسشنامه آن نوشته شده است و جمع آوری اطلاعات انجام خواهد شد و ما گزارش نهايي پژوهش را در دو شهر تهران و کرج در ضمن دو مجلد ارائه خواهیم کرد.

اين پژوهش دقيقا با چه هدفي پيگيري و انجام مي شود؟
به طور كلي ما ذیل پنج سرفصل در دفتر پژوهش‌هاي كاربردي فعاليت مي كنيم: پژوهش‌های مورد نیاز جامعه و سازمان، پژوهش‌های ناظر به مأموریت های سازمانی، برگزاری نشست‌های علمی و پژوهشی با عنوان میز اندیشه، حمایت از پایان نامه های دانشجویی و فعالیت پنجم مربوط به مرکز پژوهش های اجتماعی دین است که تحت نظر این دفتر کار می کند. این را از آن جهت عرض کردم که این پژوهش در اصل از جنس پژوهش های مورد نیاز جامعه و سازمان است و ما برای مدیریت فرهنگ دینی باید دریافت درستی از به اصطلاح وضعیت جنبش های نوپدید دینی در کشور داشته باشیم.
همان طور كه مي‌دانيد در حوزه تبلیغ، مهمترین فعالیت سازمان طرح استقرار است. در طرح استقرار، فعالیت و اثربخشی روحانیون مستقر در قالب چند پژوهش بررسي مي شود كه جزو پژوهش‌هاي ناظر به ماموريت سازمان است.  این ایده مطرح شد که علاوه بر روحانیون مستقر عده ای از مبلغین را داریم که به عنوان روحانیون مستمر از آنها می‌توانیم یاد کنیم. روحانیون مستمر، روحانیونی هستند که از طرف سازمان به ادارات و مدارس برای انجام فریضه نماز فرستاده می‌شوند. برگزاری نماز جماعت در دستگاه‌ها، ادارات دولتی و مدارس ظرفيتي را برای شبکه تبلیغی سازمان ایجاد کرده که می تواند منشأ اثر باشد. برای اینکه بدانیم این فعالیت چقدر منشأ اثر بوده و چقدر نیاز به حک و اصلاح دارد تا بتوانیم نقاط ضعف را برطرف و نقاط قوت را ارتقاء دهیم نیازمند این هستيم که پژوهشی انجام دهیم تا این پژوهش خط مشی و سیاستگذاری ما در این حوزه را مشخص می‌کند. با مشورتی که با اداره کل امور مبلغان معاونت امور فرهنگی شد، موضوعات و سرفصل هایی تعیین شد که در این پیمایش، در آن حوزه‌ها اثربخشی تبلیغ مورد بررسی و ارزیابی قرار گيرد؛ مانند اثربخشی در حوزه های اعتقادی، اخلاقی، مناسکی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اسلام تا بتوانیم بفهمیم این مبلغی که به دستگاه‌های دولتی و مدارس می‌رود چقدر می تواند در ارتقاي سطح اعتقادی، اخلاقی، مناسکی و نگاه سیاسی اجتماعی مخاطبانش مؤثر باشد که این هم پژوهش بسیار خوبی است که داده‌های آن جمع‌آوری شده و گزارش آن در حال نهایی شدن است. امیدواریم گزارش خوبی در این زمینه ارائه شود. نمونه آماری این پژوهش 1200 نفر است. در بحث روحانیون مستمر تعداد بیشتر است. نمونه آماری 1200 نفر برای شهر تهران نمونه خیلی خوبی است که این هم جزء پژوهش‌های خیلی خوب است که در بخش پژوهش‌های ناظر به مأموریت‌ها تعریف شده است. البته در بحث پژوهش های ناظر به مأموریت و همچنین مورد نیاز سازمان مقدمات چند پژوهش دیگر نیز انجام شد اما به دلیل ضیق شدید اعتبارات كه خصوصاً در نیمه دوم سال 93 اتفاق افتاد مجبور شدیم این پژوهش‌ها را به سال 94 منتقل کنیم ازجمله اين پژوهش‌ها طرح ملی پیمایش آسیب های اجتماعی در ایران بود که به جهت ضیق اعتبارات شاید در سال 94 هم این امکان وجود نداشته باشد که آن را انجام دهیم.
پژوهش ديگري در مورد مطالعه جلسات زنانه و سفره‌هایی که تحت عنوان سفره‌های نذر و ... در جلسات زنانه برقرار می‌شود، در حال انجام است. همچنين در ادامه پژوهش‌هایی که در حوزه مطالعات آسیب‌شناسی کتاب داشتیم در ژانر رمان وحشت  ـ که قبلا مطالعاتی انجام شده بود ـ پژوهشي در حال انجام است که به سال 94 منتقل شده است.

برگزاري سلسله جلسات ميز انديشه در سال 93 را از لحاظ كمي و كيفي چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟
همان طور كه مي‌دانيد در سال 92 جلسات میز اندیشه را به دلیل نبود اعتبارات لازم برگزار نكرديم اما در سال 93  سلسله نشست‌هاي ميز انديشه را در ادامه موضوعاتي که در سالهای قبل یعنی سالهای 90 و 91، پيگيري مي شد، برگزار كرديم كه همان مسائل اجتماعی ایران بود؛ مسائلی که از منظر اجتماعی اهمیت دارد و نظام باید در مورد آن تصمیم جدید بگیرد در اين نشستها مطرح شد که یکی از مهمترين این موضوعات، بحث جمعیت بود . نشستی در همین زمینه انجام شد و بحث جمعیت و خانواده و بحث اینکه جمعیت با توسعه قابل جمع هست یا خیر؟ در اين نشست مطرح شد. سوالاتي مثل آیا افزایش جمعیت مانع افزایش ثروت می شود و یا افزایش جمعیت باعث فقر می شود در اين نشست پاسخ داده شد. بحث ديگر بحث جمعیت و خانواده و رفاه و بررسي رابطه تعداد فرزندان و کیفیت آموزش و تحصیل بود كه در اين نشست‌ها مطرح شد و مورد بررسي قرار گرفت. جلسه بسیار خوبی در رابطه با این موضوع برگزار شد و بحث دیگری هم که همیشه تصور می شود تعداد فرزندان با موفقیت شغلی زنان در تضاد است این هم مورد بحث قرار گرفت. از طرفي برخي از موضوعات به لحاظ زماني اهميت پيدا مي‌كند از جمله با توجه به پیش‌روی‌هایی که داعش در عراق داشت و در جامعه برای شناخت نسبت به داعش و پيدا كردن دلیل موفقیت‌ها و پیش‌روی‌های آنها در عراق و سوریه احساس نياز می شد تصميم گرفتيم نشستي در اين زمينه برگزار كنيم و از دکتر فرمانیان که در این حوزه متخصص هستند، دعوت كرديم که در بحث داعش، پیشینه، افکار، وضعیت حاضر داعش و راه‌های مقابله با این تفکر و این موجی که در بین تندروهای اسلامی ایجاد شده، نشست خوبی برگزار شد.

حمايت از پايان نامه هاي دانشجويي چطور؟
از فعالیت های ثابت این دفتر، حمایت از پایان نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری است که از سال 83 به طور منظم انجام می شود و در سال 93 موفق شدیم از تعداد قابل قبولی پایان نامه ارشد و رساله دکتری با حفظ ضوابط و موازین علمی حمایت کنیم و دستاورد این پایان نامه‌ها را در کتابخانه سازمان قرار دهیم تا افراد بیایند و در کتابخانه مورد استفاده و مطالعه قرار دهند. سیستم اطلاع‌رسانی ما این گونه است که در سایت پژوهه در بخشی که به پایان نامه ها اختصاص داده شده است چکیده همه پایان‌نامه‌هاي حمايتي قرار داده شده و علاقه‌مندان با چکیده پایان نامه آشنا می‌شوند و در صورتی که مدنظرشان باشد برای مطالعه به كتابخانه سازمان مراجعه می کنند.

شما مديريت مركز مطالعات اجتماعي دين را نيز بر عهده داريد. سال گذشته چه تحولاتي در اين مركز رخ داد؟
استحضار دارید كه اين مركز مشتمل بر سه بخش پژوهش های نظری، پیمایشی و پایگاه داده های فرهنگي، دینی است و این گونه است که بخش سوم ـ بخش پایگاه ـ شناخته شده‌تر است. اما ما در هر سه بخش فعال هستيم. در بخش پژوهش های نظری، چارچوب های نظری پرژوه ها بحث و بررسی می شود. در مورد ارائه مدل‌های پژوهشی و بحث‌های نظری در مورد مدل پژوهش، تئوری در پژوهش و موارد این چنینی در این بخش مطالعاتی صورت می‌گیرد و در بخش دوم که بخش مطالعات پیمایشی است ما برخی از پژوهش ها را که در سازمان موفق نمی‌شویم با اعتبارات و بودجه دفتر انجام دهیم، با كمك اين بخش انجام مي‌دهیم. در بخش پایگاه هم فعالیت مستمری که داریم به دو بخش برمی‌گردد یک بخش به اینکه در پایگاه يك نقشه راه مدوني ترسيم شده است كه مبتني بر حركت از وضع موجود به وضع مطلوب است. در واقع ما یک جدول وضع مطلوب و یک جدول وضع موجود داریم. در جدول وضعیت مطلوب باکس هایی داریم که باید محتوای باکس‌ها را ایجاد کنیم؛ یعنی براي پيمودن نقشه راهی که برای سیر از وضع موجود به وضع مطلوب، تدوين شده نیازمند این هستیم که گردآوری، پردازش و ساماندهی داده‌ها انجام شود. در واقع یک بخش به این برمی‌گردد که ما نیازمند این هستیم به طور مستمر داده‌هایی را که در پایگاه نداشته‌ایم ایجاد کنیم و بخش‌هایی را که تاکنون در پایگاه وجود نداشته ولی در جدول وضع مطلوب وجود داشته، مطابق با آن نقشه راه ایجاد کنیم و بخش دیگر هم مربوط به روزرساني داده‌هاست. روشن است که هرسالی که می گذرد در پایان سال، آمارنامه های سال قبل منتشر می شود بنابراین ما مجبوریم در پایان سال 93، داده های سال 92 را گردآوری کنیم. بنابراین در هر سال در کنار حرکت اول که داده‌های جدید به پایگاه اضافه می‌شود به روز رسانی داده‌ها هم در دستور کار ماست و به طور مستمر این کار هم انجام می‌شود. این به روزرسانی شامل بخش‌های اصلی می‌شود. ما داده‌هایی داریم که معروف به داده‌های ثبتی است و مهم‌ترین بخش پایگاه ماست و چون این داده‌ها سالانه اضافه می‌شوند در پایان هر سال که داده‌های سال قبل منتشر می‌شود، داده‌های همان سال را در دستور کار قرار می‌دهیم. لذا در برنامه سال 93 هم به روز رسانی داده‌های سال 91 به علاوه داده‌های آسیب‌های اجتماعی مربوط به آن سال در دستور کار قرار گرفت.همچنين علاوه بر داده‌هاي پايه (اقتصادي و اجتماعي) داده‌هاي مربوط به داده‌هاي تخصصي (فرهنگي و ديني) هم به روزرساني مي‌شود.

میزان مراجعه دانشجویان و پژوهشگران به پایگاه تا چه حد بوده است؟ با توجه به اين كه در سالهای اخیر افرادي مانند اعضاي شورای فرهنگ عمومی، نمایندگان مجلس و مدیران کل سازمان از این پایگاه بازديد کرده‌اند، به نظر جنابعالي این پایگاه تا چه میزان توانسته در  جریان‌‌سازی فرهنگی در کشور مؤثر باشد؟
ما دو حرکت را به طور موازی تعقیب می‌کنیم، یک بخش این است که ما به این پایگاه نگاه ملی داریم؛ یعنی این پایگاه را ظرفیتی در خدمت نظام اسلامی می‌دانیم و مطابق این رویکرد گزارش‌هایی را به صورت مکتوب و فایل‌های الکترونیکی آماده و برای دستگاه‌های حکومتی ارسال می‌کنیم. با افزایش این بسته‌های الکترونیکی و مکتوبی که به مراکز ارسال کردیم همیشه با این مواجه شده‌ايم که درخواست بازدید، ارائه کارها و آشنایی با پایگاه را از ما دارند. ما نشست‌هایی را برگزار می‌کنیم که در آن گزارشي از فعالیت‌هاي پژوهشی در مرکز پژوهش ها و پایگاه داده ارائه می شود. اما ما تنها به این اکتفا نکردیم. در دنیای امروز در بحث مخاطبان، کاربران عام خیلی اهمیت دارند. براي توضيح بهتر بايد مقدمتا عرض كنم ما مخاطبان پایگاه را در رده اول، برنامه‌ریزان، سیاستگذاران و مدیران ارشد نظام فرهنگي دینی کشور می‌بینیم. مدیران اجرایی، سیاستگذاران و برنامه‌ریزان نیاز به داده برای سیاستگذاری و امر مدیریت دارند. دومین مخاطب ما کارشناسان شاغل در دستگاه های دولتی و NGO  ها هستند. کارشناس برای دسترسی به اطلاعات در مضیقه قرار دارد. ما سعی کردیم با ایجاد این پایگاه فرایند دسترسی به داده را تسهیل کنیم. ما داده  (Data)را پردازش می‌کنیم و به شکل اطلاعات (داده هاي پردازش شدهInformation)در ضمن جداول، نمودارها و نقشه‌ها که اطلس ها را می‌سازند ارائه می‌کنیم. سومین مخاطبان ما پژوهشگران حوزه فرهنگی و دینی هستند که برای انجام پژوهش خود برای دسترسی به اطلاعات صحیح با مشقت و زحمت مواجه هستند. این ارتباط از مسیر تعامل این گروه ها و دستگاه‌ها با ما حاصل می شود. اما مخاطبان عامی هم داریم که ارتباط آنها با ما از طریق شبکه جهانی (Internet) ميسر مي‌شود. در هر صورت مخاطب عام دنبال اطلاعات است و با جستجویی که انجام می دهد، ممكن است به سايت ما مراجعه كند. به میزانی که داده داریم می توانیم بستری را برای ارائه پاسخ‌های متقن، مستند و داده‌های صحیح ایجاد کنیم. موفقیتی که در سال 93 داشتیم این بود که تغییرات وسیعی را در سایت پایگاه داده‌های فرهنگي دینی ایجاد کردیم. سایت به صورت تحت وب است و نرم‌افزاری ارائه شده که این نرم‌افزار به کاربر امکان می‌دهد که هرگونه پردازشی را که خودش نیاز دارد انجام دهد و نیاز نیست از پردازش‌هاي ما استفاده كند. ممکن است پژوهشگری نیاز داشته باشد که برای سئوال خودش پردازشی متفاوت از پردازش ما انجام دهد. به هر حال دو كار مهم صورت گرفته: اول؛ ايجاد اتوماسيون و نرم‌افزاري كه به خود كاربر اجازه پردازش مي‌دهد. دوم؛ با ايجاد سرعت در فرايند پردازش داده‌ها؛ به طوري که قبلاً برای یک صفحه نمودار ستونی حدود 45 دقیقه وقت صرف می‌شد ولی الان در صدم ثانیه انجام می‌شود.
اما براي ارتباط مخاطبان با ما از سه طریق برای مخاطبان جهت دسترسی به داده‌ها راه‌هایی را قرار دادیم، تماس مستقیم با مديريت پايگاه از طريق تلفن و چت و سوم اين كه مخاطبان در پايگاه ثبت نام و پس از عضویت در پایگاه،  پسوردی را دریافت می‌کنند که می‌توانند به داده ها دسترشي داشته باشند. مستحضر هستید که تمام صفحات سايت برای تمام افراد باز نیست و افراد رده بندی شده‌اند. هر فردي باید سطح خود را مشخص کند تا اطلاعات مورد نیاز او در اختیارش قرار گیرد. در هر سطح عمدتاً شرایط تحصیلی و وضعیت علمی فرد مدنظر است که تا چه اندازه می‌تواند از این سایت استفاده کند. داده ها در سایت است اما در بعضی از موارد برای دسترسی به داده‌ها  باید عضویت انجام گیرد. در بعضی موارد داده ها علاوه بر اینکه وجود دارد قابل دانلود کردن هم هست و نياز به عضويت هم ندارد. در حوزه داده‌های فضاهای مذهبی کل داده‌های مربوط به مساجد، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها جداول مربوط به درصدها و جداول مربوط به میزانها به صورت فایل PDF موجود و قابل دسترسی است. از وقتی که این سایت جدید افتتاح شده، آمار بازدیدکنندگان پایگاه بالا رفته و حتی آمار کسانی که درخواست عضویت دارند و خواهان دسترسی به داده‌ها در لایه‌های بیشتری هستند تعدادشان به شدت افزایش پیدا کرده است. اتفاق خوب دیگری که افتاده این است که با توجه به کاری که در سازمان در حال انجام آن است و بحث تدوین اسناد راهبردی در استان‌ها مدنظر هست، استقبال خوبی از ناحیه مدیران استان‌ها شده و آنها در پایگاه ثبت نام کرده و از داده های مربوط به استان و داده‌هایی که مربوط به بعد ملی است و تطبیق ها و مقایسه هایی که انجام شده، استفاده می کنند. این موفقیت در سال 93 به دست آمده است. ما سال گذشته سامانه تلفن همراه را هم افتتاح کردیم که دسترسی ایجاد شده که افراد بتوانند نرم‌افزار پایگاه را روی تلفن همراه خود نصب کرده و به صورت آنلاین از امکانات پایگاه استفاده کنند.
اما در مورد محتواي كار پايگاه بايد عرض كنم ما دو نوع كار اصلي در پايگاه انجام مي‌دهيم یکی گزارش‌هایی است که داده‌ها در آن پردازش و ساماندهی شده و در ضمن جداول و نقشه ها و نمودارها مي‌آيد . اما نوع ديگري از گزارش‌ها هست كه در واقع توصيف داده‌هاست.در اين ارتباط دو نوع گزارش توصيفي داريم؛ توصيفي موضوعي و توصيفي استاني. گزارش توصيفي استانها خود مشتمل بر گزارش توصیفی وضعیت عمومی استان و یا گزارش توصیفی فرهنگي دینی استان است كه از سال 85 گزارش 11 ساله 85 ـ 75  آماده شده و تا كنون ويرايش دوم 13 ساله 87 ـ 75  و 15 ساله  89 ـ 75  منتشر شده و اكنون اين به روز رساني ادامه دارد و ويرايش چهارم آن 91 ـ 75  در حال انجام است. تا سال 91 در بحث گزارشات توصیفی موضوعي در 72 مجلد اهم داده‌های مربوط به حوزه ثبتی و آسیب‌های اجتماعی را ارائه کردیم. این 72 مجلد چند ویرایش داشته یکی ویراش اول 85 ـ 75، يكي ويرايش دوم 87 ـ 75  و ديگري ويرايش  89 ـ 75  و الان دنبال ويرايش 17 ساله  91 ـ 75  هستيم. در هر صورت این به روز رسانی هم برای گزارشهاي توصیفی و گزارشهاي پردازشی سالانه انجام می‌شود. بنابراين گزارش پردازشی سالانه در دستور کار قرار دارد و گزارشهاي توصیفی دو یا سه سال یک‌بار.
کار خیلی خوب دیگری که ما شروع کرده و هنوز در مورد آن اطلاع رسانی نکرده‌ایم در حوزه مقالات تخصصی در زمينه دین در مطالعات اجتماعی است. در مطالعات اجتماعي  بخشی وجود دارد به نام  دين (Religion)  که در دنیا خیلی در اين حوزه پژوهش شده است. نشريات پژوهشی را که مقالات تخصصی در این حوزه تهیه می کنند، مورد رصد قرار دادیم و از چند فهرست علمی معتبر مانند تامسون روترز  و اس جي آر، (SJR) و تيلوراند فرانسیس  مقالات تخصصی حوزه دین را گردآوری كرديم و کتابخانه الکترونیکی بسیار منظمی را به وجود آورديم. کلید این کار حدود سال 87 با ده هزار مقاله انجام شد که دنبال نکردیم اما در سال 93 در دو مرحله هر بار پنجاه هزار مقاله را  گردآوري كرديم و الان رقم بیش از این است. البته این کار خیلی مفصل است بعد از حوزه دین سراغ کل حوزه علوم انسانی می‌رویم. اما طراحی که انجام دادیم این است که 108 مجله تخصصی در حوزه دین در دنیا منتشر می‌شود و ما قصد داریم که مقالات هر مجله تخصصی را در قالب یک DVD ارائه کنیم علاوه بر اینکه این اطلاعات به صورت فایل الکترونیکی در سایت پایگاه ارائه می شود.

اين مقالات به زبان فارسي هستند؟
همه این فایلها زبان اصلی است و عمدتاً زبان انگلیسی، تعدادی زبان فرانسه و آلمانی و تعداد محدودی عربی و یک مورد هم مجله‌ای که از سالها قبل در حوزه مطالعات ایرانشناسی در آمریکا و به زبان فارسی منتشر می شود، موجود است. نکته جالبی که در این کار وجود دارد که پایگاه مقالات تخصصی حوزه دین از مجلات معتبر بین المللی ـ از تأسیس مجله تا سال 2015 است و تا پایان سال 2014 ـ 2015 به وجود آمده است. برخی از مجلات صد و ده سال در چهار شماره به صورت فصلنامه در هر سال منتشر شده اند و حدودا 450 شماره مي شود كه اگر در هر شماره ده مقاله چاپ شده باشد، چیزی حدود 5000 مقاله فقط از یک مجله گردآورش شده است كه منبعی است بسيار غنی. ما این کار را كه گردآوري حدود دویست هزار مقاله است، هنوز اطلاع رسانی نکردیم. علاوه بر حوزه دین، حوزه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی در حال انجام است تا بتوانیم بخش علوم انسانی را کامل کنیم. کار فهرست بندی انجام شده و الان کاری که باید انجام دهیم ورود اینها به سامانه خدمات کتابخانه‌ای است. در اين سامانه کتابخانه‌ای هشت قلم اصلی اطلاعات مربوط به این مقالات در آن ارائه شود که این مقاله چه عنوانی دارد، چه منابعی دارد، نویسنده کیست، زبان چیست، سرفصل‌های اصلی کدام است تا به وسیله سرچ و جستجو افراد بتوانند توسط سامانه نرم افزار کتابخانه ای به آن دسترسی داشته باشند. برای اینکه در این کار متوقف نباشیم آنها را در قالب DVD  هایی که هر لوح فشرده اختصاص به یک مجله علمی پژوهشی دارد، ارائه مي دهيم. این کاری بسیار بی نظیر است و فقط چند دانشگاه کشور در حوزه علوم پایه مانند شیمی آن را انجام داده اند و در حوزه علوم انسانی تاکنون صورت نگرفته است. این كار هم بر می‌گردد به نگاه ملی که ما در پایگاه داده‌های فرهنگی دینی سازمان داریم.
از جمله کارهای دیگری که در پایگاه انجام شده است، اين است كه برای مدیریت فرهنگ دینی در کشور و همچنین در خود کلان شهرها نیاز به اطلاعات دقیق تری در لايه‌هاي جزئي‌تر داریم؛ یکی از حوزه هایی که جمع‌آوری اطلاعات در آن اهمیت دارد شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی کلان شهرها بر اساس سرشماری‌هاست. ما در سال 1391 در مورد شهر تهران بر اساس مناطق 22 گانه این کار را انجام دادیم و الان براساس اطلاعات جدیدتری که وجود دارد و بر اساس سرشماری 1390 اين كار را بايد ارائه كنيم. در طرحی که در سال 93 پيگيري شد تمرکز روی سه شهر تهران، مشهد و اصفهان بوده است. البته در تهران به تفکیک مناطق 22 گانه و ارائه اطلس‌هایی که این شاخص‌ها را به ما نشان بدهد.در واقع اطلاعات كلي كلانشهرها براي برنامه‌ريزي كافي نيست و بايد اطلاعات مناطق به صورت دقيق مبناي برنامه‌ها قرار گيرد.
از فعالیت های دیگری که در گزارش سال 93 به آن اشاره شده است این است که ما در مورد کتابخانه های تخصصی حوزه دین که از فعالیت های دفتر تهیه و تألیف متون و نشريات است نیازمند این بودیم که سامانه ای را داشته باشیم تا اطلاعات دقیق در آنجا پردازش شود و جداول و نمودارها و اطلس های آن حوزه نیز استخراج شود. طرحی را با کمک اين دفتر تهيه کردیم تا بتوانیم پایگاه اطلاعات کتابخانه های شبستان و تخصصی حوزه دین را هم داشته باشیم.
فعالیت بسیار مهمی را که در سال 93 بدون اینکه سرفصلی را بدان اختصاص داده باشیم و آن را اظهار کرده باشیم، تمرکزی است روي انتشار كارهاي انجام شده كرديم. مي دانيد که کارهایی را که قبلاً انجام شده، به صورت مجلدات گالینگور منتشر شده بود و در چند مورد به صورت كتاب. الان پژوهش‌هاي ملي را آماده انتشار به صورت کتاب کردیم و الان مژده می دهم که چند کار اساسی را که سالها در صدد انتشار عام آن بودیم انجام شده و ما توانستیم پژوهش پوشش و حجاب زنان ایران، موج اول 1390، را منتشر کنیم. همچنین کار مهمی را که در مرکز طرح‌های ملی وزارت ارشاد در گذشته انجام شده بود، موج دوم پژوهش رفتارهای فرهنگی ایرانیان بود که توسط آقای دکتر احمد رجب زاده در سال 82 انجام شده بود. ما موفق شدیم این مجلد را هم منتشر كنيم. همچنين موفق شدیم گزارش پژوهش پوشش و حجاب زنان ایران در زندگی روزمره سال 87 را در قالب گزارش کل و گزارش پنج شهر در شش مجلد منتشر كنيم. این مسیر ادامه پیدا خواهد کرد و ما الان گزارش دینداری و بعد گزارش‌هاي توصیفی مربوط به پوشش را در دستور کار قرار داده ايم که انشا الله منتشر خواهد شد.
پژوهش در حوزه دین در کشور ما سابقه چنداني ندارد با توجه به اینکه شما سلسله نشست‌های سنجش دینداری را نیز برگزار كرديد، به طور کلی ارزیابی شما در مورد پژوهش‌هایی که در کشور در مورد دین انجام می‌گیرد، چیست؟ چه دستگاه‌هایی متناظر با شما هستند که آنها نیز این نوع فعاليت‌ها را انجام می‌دهند؟
در اینجا دو دیدگاه وجود دارد، یک دیدگاه اعتقاد دارد که ما در بحث پژوهش‌های ميداني مربوط به دینداري به نقطه اشباع رسیده ایم و الان وقت آن نیست که پژوهش های جدید تعریف کنیم، گروهی از اساتید که به این نظر معتقدند اینگونه مطرح می‌کنند که حجم پژوهش‌ها و کیفیت پژوهش‌های انجام شده در حد قابل قبول و استاندارد علمی است و ما با پژوهش های جدید مجهولات جدیدی را کشف نمی کنیم. شما مستحضر هستید سازمان الان در بخش پژوهش‌های حوزه دینداري به عنوان یک دستگاه مرجع مورد رجوع است و این مربوط به حالا نیست. در سال 1381 که جلسات مربوط به پیمایش موج دوم ارزشها و نگرشها برگزار می شد من به عنوان نماینده سازمان در آن جلسات حضور داشتم و سازمان به عنوان متولی بخش دین در آن پیمایش بود و همان زمان هم بر وزارت ارشاد مسلم بود که سازمان تبلیغات دستگاه صالح برای نظارت بر پژوهش ارزش‌ها و نگرش‌ها در حوزه دین است و اتفاقاً الان هم که دارم با شما صحبت می کنم، شورایی تشکیل شده برای پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های موج سوم که توسط پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت ارشاد برگزار خواهد شد و باز هم مسئول حوزه دین در این موضوع سازمان قرار گرفته شده است.
همان گروهی که معتقدند ما در پژوهش های حوزه دین به نقطه اشباع و کفایت رسیده ایم، می‌گویند الان وقت آن رسیده که طرح هایی تعریف کنیم مبتنی بر اطلاعاتی که داده شده و آنها را برای ارتقاء دین و دینداری اجرا كنيم. تا حالا می‌خواستیم بدانیم وضع دینداری در جامعه چگونه است که دانستیم. حال باید طرح های مداخلاتی تعریف کنیم که چگونه می توانیم با مداخلات فرهنگی، روانشناختی، جامعه شناختی سطح دینداری را در جامع ارتقاء دهیم. اما نگرش دوم، نگرشی است که اعتقاد دارد ما هنوز نیاز داریم پژوهش‌هایی را در حوزه دینداري تعریف کنیم که از نظر دقت در مدل و مقیاس از کارهای گذشته بهتر باشد؛ یعنی معتقدند که اگرچه کارهای بسیار خوبی انجام شده، اما هنوز جا دارد بحث‌های مفهومی و نظری، مدل نظری و چارچوب مفهومی که ارائه می کنیم این مدل و مقیاس، مقیاس دقیق‌تر و نزدیک‌تری به واقعیت باشد. این گروه فرضش بر این است که باید پژوهش‌ها را ادامه بدهیم و هنوز نوبت به پژوهش هایی از قبیل مداخلات فرهنگی، روانشناختی و جامعه‌شناختی نرسیده است. من معتقدم که دیدگاه گروه اول به صواب نزدیک‌تر است . ما در یک کار بسیار مهمی که در این دفتر انجام دادیم، پژوهش‌های حوزه دینداري را در يك پژوهش اختصاصی فراتحليل كرديم. در این 60 پژوهش که فراتحلیل آن انجام شده، اختلاف چندانی وجود نداشته است. نظر من این است که ما هر پيمايش دیگری انجام دهیم، داده‌ها در همین سطحی است که الان وجود دارد؛یعنی امکان این که داده‌های حوزه مناسک، حوزه اخلاقی و اعتقادی تغییر قابل توجهی داشته باشد، وجود ندارد. بنابراين باید پژوهش‌هایی تعریف کنیم که در آنها به دنبال ارتقاي سطح دينداري باشیم. اما در عین حال پژوهش‌هاي ملی را که انجام دادیم باید به صورت موج های طولی هرچند سال یکبار تکرار شوند و ما دیگر به سراغ تعریف پژوهش‌های متعدد در باب دینداري نرویم بلکه همان پژوهش انجام شده ملی را هر پنج سال یکبار تکرار کنیم و با توجه به اینکه جمع آوری داده های پژوهش دینداری،  پوشش وحجاب و دین و بزهکاری جوانان در سال 89 بوده الان در سال 94 وقت آن رسیده که موج دوم این پژوهشها را انجام دهیم.
در اين جا تذكر اين نكته لازم است كه پژوهش در حوزه دین ارتباط پیدا می کند با تناسب شرح وظایف دستگاهی که این پژوهش را می خواهد انجام بدهد. از این نظر است که سازمان صاحب صلاحیت است و ما از روی تعصب سازمانی نمی‌گوییم که سازمان باید این کار را انجام بدهد بلکه از این جهت که اساسنامه و شرح وظایف این دستگاه برای مدیریت فرهنگ دینی وظایفی را بر عهده سازمان گذاشته که نیازمند پژوهش در حوزه دین است. طبعاً وزارت ارشاد در حوزه پژوهش های عمومی، ارزش‌ها و نگرش‌هاي ایرانیان می تواند پژوهش خود را انجام دهد. ما باید بتوانیم اینگونه تقسیم کار ملی را شکل بدهیم که حوزه اجتماعی را وزارت کشور، حوزه اجتماعي را وزارت ارشاد و حوزه فرهنگ دینی را سازمان تبلیغات اسلامي انجام دهد.
در واقع ما در اینجا دو کار می توانیم انجام دهیم. یکی بر اساس تقسیم کار ملی بخشی را که در تخصص این دستگاه است، انجام بدهیم و بخش دیگر مشارکت در پژوهش های عمومی کشور که در حوزه های مختلف انجام می شود تا سازمان بتواند مشارکت و به نقش ملی خود عمل کند.

اولویت‌های پژوهشی که شما در نظر می‌گیرید چگونه مشخص می‌شود؟ چه اولویت‌های پژوهشی برای سالهای بعد دارید؟ به نظر شما تا چه میزان تحقق شعارهایی که برای نامگذاری سالها در نظر گرفته می‌شود احتیاج به بسترهاي پژوهشی دارد؟
در بحث اولویت‌هاي پژوهشی ما چند کلان موضوع داریم که هرکدام از آنها زیرموضوعاتی دارد که هرکدام از این زیرموضوعات قطعه و جورچین را درست می کند. ما به صورت استقرایی هر موضوعی را که مربوط به منظر دینی است و از منظر مدیریت فرهنگ دینی اهمیت پیدا می کند، محور قرار می دهیم، بحث و گفتگو می‌کنیم و در نهایت موضوعاتی که پیشنهاد می‌شوند در این پازل جا می‌گیرند. به طور مثال سنجه‌های دینداری در ایران، پوشش و حجاب زنان ایران، دین و بزهکاری جوانان و عوامل مؤثر بر نفوذ اجتماعی روحانیت که این كار اخير در سال 92 انجام شد و در سال 93 آن را نهايي و منتشر كرديم،همه ذيل موضوع دينداري قرار مي‌گيرند و به حوزه مدیریت فرهنگ دینی مربوط است. همچنين پژوهش دیگری که در حال انجام است و به دلیل کسالت مجری آن به تأخیر افتاده، بحث سبک زندگی دینی ایرانیان است که در ده استان انجام خواهد شد. پژوهشی دیگر برای سال 92 ـ 93 در نظر گرفته شده و در حال انجام است با عنوان پژوهش آرمانها و الگوهای جوانان که من در مقدمه ای که عرض کردم این پژوهش را عنوان نکردم و  این پژوهش ازجمله پژوهش های پیمايشی است که در بخش پایگاه در حال انجام است. پژوهشی در سال 85 توسط سازمان ملی جوانان در بحث آرمانها و الگوهای جوانان انجام شده با تأکید بر گروه مرجع جوانان با این ایده که گروه مرجع جوانان چه کسانی هستند، انجام شده است. این ایده از سوی مجری مطرح شد و قرار شد موج دوم این پژوهش در سال 92 ـ 93 اجرا شود که الان مقدمات این کار انجام، پرسشنامه آماده و در مرحله نهایی شدن است. امیدوارم در تابستان امسال جمع آوری اطلاعات را داشته باشیم. این مربوط به پژوهشهای اجتماعی پایگاه مرکز پژوهش های اجتماعی دین بود که در بخش اول فراموش کردم توضیح دهم. بنابراین به صورت استقرایی موضوعات پیشنهادی این حوزه را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا با انطباق با مأموریت دستگاه و سیاستها و اولویت ها آن را انتخاب کنیم.
اما در مورد سئوالی که فرمودید در زمینه پشتیبانی پژوهشی از شعارهایی که تحت عنوان نامگذاری سال از سوی مقام معظم رهبری اعلام می‌شود چه کاری انجام می‌دهیم، به نظر من این کاری تخصصی است و ما نمی‌توانیم به صورت فراگیر وارد این کار شویم و باید تقسیم کار ملی صورت بگیرد و با توجه به عنوان منتخب در هر سال، دستگاه هایی که در این زمینه مأموریت دارند و تجربه پژوهشی مؤثر در این حوزه دارند و فعالیت‌ها و اقداماتی را در پیشینه عملکرد خودشان دارد، انتخاب شوند و کار انجام دهند. به نظر من اگر در این موضوع صد دستگاه یا سازمان پژوهش انجام بدهند و همه این پژوهش‌ها در سطح عام باقي بماند، خیلی به ما کمک نخواهد کرد. ما باید برای موضوعاتی که مقام معظم رهبری مقرر می‌کنند چند مرکز را انتخاب کنیم و پژوهش‌های بسیار کیفی را از آنها مطالبه کنیم. لذا به نظر من بخصوص در زمینه جهت‌گیری‌های موضوعات که جهت‌گیری اقتصادی و مديريتي بوده نیازمند پیشینه پژوهشی میان رشته‌ای است بدین معنی که دانش مدیریت و دانش اقتصاد یا دانش‌های وابسته دیگر در اینجا نیاز هست. مرکز پژوهشی مانند ما که در حوزه مدیریت و اقتصاد دارای پیشینه نیست ورودش به این مبحث چندان صلاح نیست و اتلاف منابع است. اما ما نسبت به این صحبت‌ها انجام وظیفه کنیم در بعضی از سالها که این موضوعات مرتبط بوده کارهایی انجام دادیم به طور مثال در بحث وحدت و انسجام اسلامی،پژوهشي از دیدگاه نهج البلاغه را انجام داديم. ما نیازمند به چنین کارهایی هستیم. فلسفه تشکیل این مراکز انجام کارهای متمرکز و متراکم است و اگر برای این مرکز بتوان موفقیتی تصور کرد بخشی از آن به تمرکزی است که ما در دفتر بر روی چند موضوع اصلی داشتیم، بر مي‌گردد. حالا فرصت نیست که من در زمینه پژوهش‌های فرهنگ دینی و پژوهش‌های بنیادی كه در اين دفتر انجام شده، صحبت کنم. به هر حال ما در سال 93 بيشتر در حوزه پژوهش های اجتماعی تمركز كرديم که بر اساس آن فعالیت‌های خوبی شکل گرفت اگرچه در اين سال به دليل كمبود بودجه برخي طرح‌هاي مصوب اجرايي نشد.

منبع :
تازه های نشر