سه شنبه 28 آبان 1398  |   20 ربیع الاول 1441

 

...
شماره : 1687 تعداد بازدید : 73


بررسي فرهنگ پوشش و حجاب زنان ایران (گزارش روستایی، 1395)

پژوهشگران: مهدي فرجي ـ نفيسه حميدي

پژوهش «یافته‌های پیمایش ملی فرهنگ پوشش و حجاب» در سال 1395 با هدف فهم روند تغییرات پوشش و حجاب نسبت به سال 1390، توسط دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی صورت گرفته است. هدف اصلی پژوهش عبارت از «بررسی پوشش و حجاب زنان در زندگی روزمره» است. اهداف جزئی عبارت‌اند از:
• ارائه‌ی تصویری از تنوعات پوشش و حجاب زنان در زندگی روزمره؛
• ترسیم نگرش‌های متنوع نسبت به پوشش و حجاب؛
• به تصویر کشیدن تیپ‌بندی‌ از اشکال حجاب و پوشش بر حسب محیط‌های اجتماعی مختلف و فضاهای فرهنگی متفاوت؛
• مشخص نمودن عملکردهای زیبایی‌شناسانه‌ی زنان نسبت به پوشش؛
• بررسی وضعیت اعتقاد به حجاب؛
• سنجش نگرش به احکام حجاب؛
• مطالعه‌ی میزان عمل به احکام حجاب و
• بررسی وضعیت اخلاق حجاب.
ذیل عنوان «مدل نظری» عام‌بودگی و خاص‌بودگی پوشش در ایران از خلال دو مفهوم «پوشش» و «حجاب» بررسی شده است. تلاش شده است تا با استفاده از دیدگاه‌های دینی موجود در باب حجاب، خاص‌بودگی پوشش در ایران نشان داده‌ شده و ابعادی برای حجاب طراحی گردد. اگرچه نمی‌توان این مفهوم را در چند بعد خلاصه کرد، اما با محدودیت‌ها و اهداف پژوهش حاضر و با توجه به این‌که حجاب علاوه‌بر نمودهای بیرونی آن متکی بر منظری اعتقادی و نگرشی است، لذا سعی شده است اعتقاد به حجاب و به‌تبع آن اعتقاد به احکام آن و هم‌چنین نگرش اخلاقی حاکم بر آن بررسی گردد و در کنار این، مناظر اعتقادی و نگرشی، عمل به حجاب نیز مد نظر قرار گیرد. 
باید یادآور شد پوشش ابعاد عامی هم دارد که بیش از آن‌که ایدئولوژی یا منظری خاص بر آن اثر داشته باشد، موقعیت‌های اجتماعی بر آن اثر می‌گذارد و به آن معنا می‌دهد. لایه‌های مختلف زندگی روزمره، عرصه‌های معنادار آن و عملکردهای ویژه‌ی افراد در هریک از این عرصه‌ها، نمودها و بازنمایی‌های خاصی از پوشش را به همراه خواهد داشت؛ لذا بر همین اساس در این پژوهش تلاش شده است تا حد امکان عرصه‌ها و فضاهای مختلفی از زندگی روزمره مقوله‌بندی گردد که در آن پوشش، اشکال و تنوعات خاصی به خود می‌گیرد. این اشکال و تنوعات به‌طور مشخص بر مبنای دو مفهوم اجتماعی دیده شده ‌است. موقعیت‌های اجتماعی متفاوت و مناسبات مختلف اجتماعی، نمودهای پوشش را معنادار می‌کنند. در ادامه‌ی این مبحث مدل نظری ارائه شده است.
تکنیک جمع‌آوری اطلاعات در پژوهش حاضر پرسش‌نامه است. این پرسش‌نامه از دو بخش کلی سؤالات زمینه‌ای و بخش سنجش ابعاد پوشش و حجاب تشکیل شده است. در بخش سؤالات زمینه‌ای، سؤالاتی از قبیل سن، تحصیلات، قومیت، درآمد و وضع فعالیت مطرح گردیده است. در بخش سؤالات پوشش و حجاب ابعاد مختلفی مد نظر قرار گرفته است: خصوصیات پوشش و حجاب پاسخگویان، پوشش و حجاب در فضاهای اجتماعی، نگرش به پوشش و حجاب، زیبایی‌شناسی پوشش، برای سنجش مقیاس پوشش در زندگی روزمره و ابعاد اعتقاد به حجاب، نگرش به احکام حجاب، عمل به احکام حجاب و اخلاق حجاب برای سنجش مقیاس حجاب مورد استفاده قرار گرفته است.
در پژوهش حاضر براي آزمون پايايي و اعتبار و انتخاب بهترين گويه‌ها شيوه‌ی تحليل گويه به کار رفته است. در اين زمينه براي آزمون مربوط به تك‌بعدي بودن ابعاد از تحليل عامل و براي آزمون پايايي نيز از روش آلفاي كرونباخ استفاده شده است. از بین هشت بعد پوشش و حجاب که در این پیمایش سنجیده‌ شده برای پنج بعد زیبایی‌شناسی پوشش، اعتقاد به حجاب، نگرش به احکام حجاب، عمل به احکام حجاب و اخلاق حجاب مقیاس ساخته شده است. به دلیل محدودیت‌های روشی برای سایر ابعاد مقیاسی ساخته نشده است.
برای دست‌یابی به اهداف این طرح از روش نمونه¬گیری دو مرحله¬ای استفاده شده است. در این روش، ابتدا واحدهای نمونه‌ی مرحله‌ی اول که به اختصار PSU نامیده می¬شود و معمولاً متشکل از مجموعه¬ای به¬هم پیوسته از واحدهای نمونه¬گیری مرحله‌ی دوم یا همان واحد تحلیل است، به‌صورت احتمالی انتخاب می¬شود و در مرحله‌ی دوم نیز در هر یک از واحدهای نمونه‌ی مرحله‌ی اول (PSUها)، واحدهای مرحله‌ی دوم (واحد تحلیل) یا همان زنان واجد شرایط با احتمال معین انتخاب می-شوند.
در ذیل یافته‌هایی از پژوهش نشان داده می‌شود که بیشترین فراوانی را داشته است:

• ویژگی‌های فردی پاسخگویان:
o 1/59 درصد از زنان پاسخگوی روستایی در فاصله‌ی سنی 15 تا 34 سال قرار دارند.
o 66 درصد متأهل هستند.
o 3/87 درصد دارای فرزند هستند.
o نزدیک به نیمی از پاسخگویان روستایی؛ یعنی 7/47 درصد کم‌سواد، دارای تحصیلات ابتدایی و یا زیر دیپلم هستند.
o نیمی از مادران زنان پاسخگوی روستایی؛ یعنی 5/54 درصد بی‌سواد هستند.
o 3/45 از پدران پاسخگویان روستایی بی‌سواد هستند.
o 1/41 درصد در خانواده‌های پنج نفره زندگی می‌کردند.
o دو سوم از زنان پاسخگوی روستایی؛ یعنی 4/70 درصد خانه‌دار هستند.
o هزینه‌ی ماهانه‌ی خانواده‌ی بیش از نیمی از پاسخگویان روستایی؛ یعنی 8/62 درصد کمتر از یک میلیون تومان در ماه است.
o 1/41 درصد از زنان پاسخگوی روستایی در کل کشور به قومیت فارس تعلق دارند.
o 9/82 درصد از پاسخگویان روستایی دارای مذهب شیعه‌ی دوازده امامی هستند.
o 1/77 درصد مرجع تقلید دارند.
o بیش از نیمی از زنان پاسخگوی روستایی؛ یعنی 3/61 درصد عضو شبکه‌های اجتماعی (تلگرام، اینستاگرام، فیس‌بوک و ...) هستند.

• خصوصیات پوشش و حجاب جمعیت نمونه:
o 4/91 درصد از زنان پاسخگوی روستایی گفته‌اند اساساً به حجاب اعتقاد دارند.
o 7/40 درصد زنان پاسخگوی روستایی به‌‌تدریج در سال‌های پس از سن تکلیف حجاب گذاشته¬اند.
o 6/15 درصد از پاسخگویان روستایی در چند سال اخیر در خانواده‌شان جشن تکلیف گرفته‌اند.
o 8/53 درصد از پاسخگویان روستایی گفته¬اند چون حجاب واجب است در بیرون از خانه حجاب دارند.
o 1/44 درصد از زنان پاسخگوی روستایی ترجیح می‌دهند اگر دختری داشته باشند، از سن تکلیف حجاب را رعایت کند.
o 9/77 درصد از پاسخگویان روستایی گفته¬اند اگر حجاب آزاد باشد با حجاب از خانه بیرون می‌آیند.
o 64 درصد از زنان پاسخگوی روستایی بیرون از خانه بیشتر از چادر استفاده می‌کنند و 8/39 درصد در بیشتر مواقع مانتو می‌پوشند.
o 84 درصد از مادران زنان پاسخگو روستایی چادری و 2/9 درصد مانتویی هستند.
o دختران بزرگ 7/58 درصد از زنان پاسخگوی روستایی بیرون از خانه غالباً چادر و 5/35 درصد مانتو می‌پوشند.
o دختران کوچک 57 درصد از پاسخگویان روستایی مانتو و 7/36 درصد چادر را به‌عنوان پوشش بیرون از خانه برای خود انتخاب کرده‌اند.
o 2/59 درصد از زنان پاسخگوی روستایی اگر دختر داشتند ترجیح می‌دادند بیرون از خانه چادر و 2/36 درصد مانتو بپوشد.
o 8/62 درصد از همسران پاسخگویان روستایی می‌خواهند آن‌ها چادری و 2/23 درصد مانتویی باشند.
o 7/57 درصد از زنان پاسخگوی روستایی در بیشتر مواقع چادری و 9/28 درصد مانتویی هستند. 4/13 درصد نیز برحسب موقعیت‌های خاص گاهی چادر و گاهی مانتو می‌پوشند.
o در حدود پنج سال قبل هم 1/59 درصد از پاسخگویان روستایی بیشتر مواقع که بیرون می‌رفتند چادری و 7/27 درصد مانتویی بوده‌اند. 2/13 درصد نیز برحسب موقعیت‌های خاص گاهی چادر و گاهی مانتو می‌پوشیده‌اند.
o استفاده از چادر مشکی و روسری یا شال با 5/84 درصد و استفاده از چادر مشکی و مقنعه با 67 درصد بیشترین فراوانی را در میان زنان پاسخگوی روستایی چادری به خود اختصاص می‌دهد.
o 4/78 درصد از پاسخگویان روستایی زیر چادر، از مانتو با روسری یا مقنعه استفاده می‌کنند.
o 9/75درصد از زنان پاسخگوی روستایی چادری زیر چادر مانتوی سایز می‌پوشند.
o به لحاظ قد مانتو، پوشیدن مانتوهای تا زیر زانو با 1/69 درصد در زیر چادر عمومیت بیشتری دارد.
o 9/42 درصد بلوز و دامن و 3/25 درصد بلوز و شلوار زیر چادر استفاده می‌کنند.
o 3/92 درصد از پاسخگویان روستایی زیر چادر مانتوهایی با رنگ تیره و 5/90 درصد مانتوی مشکی رنگ می‌پوشند.
o 3/86 درصد از زنان پاسخگوی روستایی مانتویی، مانتوی سایز می‌پوشند.
o به لحاظ قد مانتو، پوشیدن مانتوهای تا زیر زانو با 9/71 درصد عمومیت بیشتری دارد. 
o 6/15 درصد بلوز و شلوار و 1/15 درصد بلوز و دامن هم استفاده می‌کنند.
o 8/88 درصد از پاسخگویان روستایی زیر مانتو، مانتوهایی با رنگ تیره و 2/81 درصد مانتوی مشکی استفاده می‌کنند.

• نگرش به پوشش و حجاب
o 2/49 درصد از زنان پاسخگوی روستایی هنگام خرید لباس به کیفیت لباس اهمیت بیشتری می¬دهند.
o 6/53 درصد از پاسخگویان روستایی انواع چادر و 4/40 درصد انواع ترکیب‌های مانتو را زیباترین پوشش برای زنان در بیرون از خانه می‌دانند.
o در مجموع 8/50 درصد از زنان پاسخگوی روستایی چادر و 9/39 درصد مانتو را راحت‌ترین پوشش برای زنان در بیرون از خانه عنوان کردند.
o 9/58 درصد از پاسخگویان روستایی گفته¬اند باید در جامعه از انواع چادر و 4/28 درصد از انواع مانتو استفاده کنند.
o 4/52 درصد از زنان پاسخگوی روستایی معتقدند حداقل پوشش برای با حجاب بودن انواع مانتو و 7/31 درصد استفاده از چادر است.
o 5/45 درصد از پاسخگویان روستایی گفته‌اند زنان نباید از تونیک و شلوار با شال برای پوشش استفاده کنند.
o 8 درصد مخالف استفاده از انواع چادر به‌عنوان پوشش هستند.
o 4/57 درصد از پاسخگویان روستایی معتقدند وضعیت پوشش و حجاب زنان در جامعه مناسب نیست.
o 1/49 درصد از زنان پاسخگوی روستایی کاملاً موافق و موافق این هستند که جامعه طوری شده است که زنان هر جور لباس بپوشند باز هم مردها به آن¬ها نگاه می‌‌کنند.
o نظر 1/74 درصد از پاسخگویان روستایی این است که زنان باید حجاب داشته باشند.
o 6/49 درصد از زنان پاسخگوی روستایی وجود گشت ارشاد را لازم دانسته¬اند.
o هنگام سفر به کشورهای خارجی 4/79 درصد از پاسخگویان روستایی گفته‌اند فرقی نمی¬کند و باید در همه‌جا حجاب داشت.
o 9/76 درصد از زنان پاسخگوی روستایی گفته¬اند که در مهمانی‌ها به هنگام احوال¬پرسی با دوستان و آشنایان مرد دست نمی‌دهند.

• پوشش و حجاب در فضاهای اجتماعی
o 29 درصد از پاسخگویان روستایی عموماً هنگامی‌که در منزل با همسر‌شان هستند، تاپ و شلوارک می‌پوشند.
o 9/23 درصد از زنان پاسخگوی روستایی عموماً در حضور همسر و فرزندان خود در خانه بلوز و دامن می‌پوشند.
o 21درصد از پاسخگویان روستایی عموماً در منزل به همراه پدر و مادر خود یا همسرشان بلوز و دامن می‌پوشند.
o 3/61 درصد از زنان پاسخگوی روستایی هنگامی‌که درب منزل را برای یک غریبه مانند مأمور آب و برق و ... باز می‌کنند از انواع چادر و 4/23 درصد از انواع مانتو برای پوشش خود بهره می‌برند.
o 9/63 درصد از پاسخگویان روستایی هنگام خریدهای کوچکی که در چندقدمی خانه و در کوچه‌ی محل سکونت خود انجام می‌دهند، از چادر استفاده می‌کنند و 1/24 درصد یکی از اشکال مانتو را می‌پوشند.
o 8/64 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با چادر و 9/25درصد نیز با پوشیدن مانتو به خرید از سوپر سر خیابان یا خرید از میادین میوه و تره‌بار می‌روند.
o 1/70 درصد از پاسخگویان روستایی هنگام مهمانی رفتن به منزل اقوام و آشنایان مذهبی خود چادر و 7/24 درصد مانتو می‌پوشند.
o 8/64 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با چادر و 9/27 درصد با مانتو به منزل اقوام و آشنایان غیر مذهبی یا کمتر مذهبی خود می‌روند.
o هنگام رفتن به مسجد و زیارت اماکن مذهبی، 6/81 درصد از زنان پاسخگو چادر و 8/14 درصد مانتو می‌پوشند.
o  55 درصد از زنان پاسخگوی روستایی هنگام رفتن به عروسی مانتو و 7/33 درصد چادر می‌پوشند.
o 3/55 درصد از پاسخگویان روستایی با چادر و 5/33 درصد با مانتو به مسافرت‌های تفریحی می‌روند.
o 5/67 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با چادر و 5/28 درصد با مانتو به اداره، مدرسه، دانشگاه یا سایر اماکن دولتی می‌روند.
o 6/63 درصد از پاسخگویان روستایی هنگام رفتن به مراکز خرید و اماکن تفریحی مثل پارک و سینما از چادر و 3/29 درصد از مانتو استفاده می¬کنند.
o 2/50 درصد از پاسخگویان روستایی در منزل از لباس‌هایی با رنگ‌های روشن استفاده می‌کنند.
o در مهمانی‌های خانوادگی 7/48 درصد از رنگ‌های روشن استفاده می‌کنند.
o 6/48 درصد از زنان پاسخگو در مهمانی‌های دوستانه از رنگ‌های روشن استفاده می‌کنند.
o 6/60 درصد از پاسخگویان روستایی هنگام خرید در محله، کوچه و خیابان‌های اطراف خانه از رنگ‌های تیره استفاده می‌کنند.
o 5/50 درصد از پاسخگویان روستایی برای رفتن به پارک، سینما، گردش، تفریح و مسافرت از رنگ‌های تیره استفاده می¬کنند.
o 4/51 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با لباس‌های تیره به محیط‌های رسمی مثل اداره، مدرسه، دانشگاه و ... می‌روند.

• زیبایی‌شناسی پوشش
o 8/81 درصد از پاسخگویان روستایی همیشه و بیشتر وقت‌ها طوری لباس می‌پوشند که مرتب به نظر برسند.
o 4/60 درصد از زنان پاسخگوی روستایی همیشه و بیشتر وقت‌ها طوری لباس می‌پوشند که خوش‌تیپ به نظر بیایند.
o 4/36 درصد از پاسخگویان روستایی همیشه و بیشتر وقت‌ها رنگ‌ لباس‌شان را بر حسب رنگ پوست‌شان انتخاب می‌کنند.
o 7/31 درصد از زنان پاسخگوی روستایی همیشه و بیشتر وقت‌ها رنگ کفش و لباس‌شان را هماهنگ انتخاب می‌کنند.
o 8/32 درصد از پاسخگویان روستایی همیشه و بیشتر وقت‌ها در مهمانی‌های زنانه آرایشی متناسب با لباس‌شان انتخاب می‌کنند.
o در مجموع 6/43 درصد از زنان پاسخگوی روستایی خیلی زیاد و زیاد به زیبایی‌شناسی پوشش خود توجه دارند.

• اعتقاد به حجاب
o 8/68 درصد از پاسخگویان روستایی با گویه‌ی «اصل این است که آدم دلش پاک باشد، نه این‌که حجاب کاملی داشته باشد» مخالف یا کاملاً مخالف هستند.
o 5/82 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با گویه‌ی «حجاب یک اصل دینی و جزء ضروریات دین است»، موافق یا کاملاً‌ موافق هستند.
o 1/75 درصد از پاسخگویان روستایی با گویه‌ی «آدم می¬تواند مسلمان باشد، اما حجاب نداشته باشد» کاملاً مخالف و مخالف هستند.
o 30 درصد از زنان پاسخگوی روستایی با گویه‌ی «مقدار پوشش و حجاب را عرف هر جامعه و فرهنگ تعیین می‌کند» کاملاً مخالف و مخالف هستند.
o 8/67 درصد از پاسخگویان روستایی با گویه‌ی «اگر مردها نگاه‌شان را کنترل کنند دیگر نیازی نیست که زن‌ها کاملاً حجاب داشته باشند» مخالف هستند.
o در مجموع 5/78 درصد از زنان پاسخگوی روستایی در حد خیلی زیاد و زیاد به حجاب اعتقاد داشتند.

• نگرش به احکام حجاب
o 7/61 درصد از پاسخگویان روستایی معتقدند رعایت حجاب در برابر اقوامی چون برادرشوهر یا شوهرخواهر به اندازه‌ی افراد غریبه لازم است.
o 3/55 درصد از زنان پاسخگوی روستایی معتقدند در موقعیت‌های خاص مثل شب عروسی هم باید حجاب را رعایت کرد.
o 6/50 درصد از پاسخگویان روستایی مخالف و خیلی مخالف هستند که وقتی دکتر زن و مرد هردو وجود دارند، فرقی ندارد که به کدام‌یک مراجعه شود.
o 5/74 درصد از زنان پاسخگوی روستایی مخالف و کاملاَ مخالف پوشیدن مانتوهای جذب هستند.
o 9/53 درصد از پاسخگویان روستایی با پیدا شدن دست‌ها بالاتر از مچ هنگام کار و فعالیت‌هایی مثل ظرف شستن در برابر اقوام یا در هنگام کار در مزرعه مخالف و کاملاَ مخالف هستند.
o 4/56 درصد از زنان پاسخگوی روستایی مخالف و کاملاَ مخالف پیدا بودن بخشی از موهای جلوی سر هستند.
o 8/60 درصد از پاسخگویان روستایی معتقدند زنان خارجی‌ که به ایران می‌آیند باید موی سرشان را بپوشانند.
o به‌طور کلی 64 درصد از زنان پاسخگوی روستایی نگرش کاملاً موافق و موافقی نسبت به احکام حجاب دارند.

• عمل به احکام حجاب
o 8/48 درصد از پاسخگویان روستایی هنگام خروج از خانه به هیچ عنوان آرایش نمی‌کنند.
o 3/23 درصد از زنان پاسخگوی روستایی گفته‌اند اگر در یک مهمانی یا عروسی شرکت کنند و متوجه شوند آن مراسم به‌صورت مختلط برگزار شده است، ترجیح می‌دهند مهمانی را ترک کنند.
o 7/71 درصد از زنان پاسخگویان روستایی قبل از خروج از خانه تمام موهای سر خود را می‌پوشانند.
o 4/90 درصد از زنان پاسخگوی روستایی نسبتاً زیاد و زیاد به احکام حجاب عمل می‌کنند.

• اخلاق حجاب
o 9/87 درصد از پاسخگویان روستایی کاملاً موافق و موافق هستند که بیرون از خانه رنگی را برای لباس‌شان انتخاب کنند که جلب توجه نکند.
o 1/88 درصد از زنان پاسخگوی روستایی کاملاً موافق و موافق هستند که مهم است ظاهرشان طوری باشد که دیگران به آن‌ها خیره نشوند.
o 1/87 درصد از پاسخگویان روستایی کاملاً موافق و موافق هستند که اگر احساس کنند لباس‌شان موجب می‌شود مردم راجع به آنان فکر بد کنند آن را تغییر ‌دهند.
o 9/88 درصد از زنان پاسخگوی روستایی کاملاً موافق و موافق هستند که رفتار و صحبت¬شان به گونه‌ای نباشد که دیگران نسبت به آنان برداشت بدی کنند.
o 1/92 درصد از پاسخگویان روستایی در حد زیاد و خیلی زیاد اخلاق حجاب را رعایت می‌کردند.

کلیدواژه‌ها:
زنان ایران، زنان روستایی، پوشش و حجاب، خصوصیات پوشش و حجاب، نگرش به پوشش و حجاب، پوشش و حجاب در فضاهای اجتماعی، زیبایی‌شناسی پوشش، اعتقاد به حجاب، نگرش به احکام حجاب، اخلاق حجاب و عمل به احکام حجاب.

 

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي