چهار شنبه 5 آذر 1399  |   8 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1381 تعداد بازدید : 1946


ساخت مقیاس بین‌المللی دین‌داری: با رویکرد مقایسه‌ی بین‌فرهنگی

مجری: دکتر محمد خدایاری‌فرد

پژوهش حاضر با هدف تهیه‌ی مقیاس دین‌داری بر اساس اشتراکات ادیان ابراهیمی (یهودیت، مسیحیت و اسلام) به منظور فراهم آوردن ابزاری برای مطالعات بین‌فرهنگی صورت گرفت. این پژوهش در ادامه‌ی پژوهش آماده‌سازی مقیاس دین‌داری و ارزیابی سطوح دین‌داری اقشار مختلف جامعه‌ی ایران (مراکز استان‌ها) در سال 1388 است. این پژوهش به سفارش دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی سازمان و به مدیریت دکتر محمد خدایاری‌فرد و همکاران در سال 1392 به انجام رسیده است. برای این منظور نخست اشتراکات بین ادیان استخراج شد. برای عملیاتی کردن این مرحله ابتدا متون مقدس توسط شش تن از متخصصان یهودیت، مسیحیت و اسلام (هر دین دو نفر) و به صورت جداگانه بررسی شد. مؤلفه‌های استخراج شده توسط این گروه در جلسه‌ای مشترک بین این افراد یکپارچه‌سازی شد و برای تلفیق نهایی در اختیار گروه سه‌نفری دیگری قرار گرفت که همگی متخصص و پیرو سه دین (یک نفر از متخصصان هر دین) بودند. نتایج نهایی حاصل از این مرحله به تدوین 47 مؤلفه‌ای با عنوان مستندات تطبیقی ساختار دین‌داری براساس کتاب‌های مقدس یهودیت، مسیحیت و اسلام منجر شد. از مؤلفه‌های مذکور می‌توان به مواردی از جمله اعتقاد به خدا، معاد، نبوت و عالم غیب، شناخت و پذیرش احکام الهی و خشنودی خداوند از اعمال نیک اشاره کرد.
در مرحله‌ی بعد خزانه‌ی آیتم‌ها تهیه و سپس مقیاس مقدماتی تدوین شد. در فرآیند تهیه‌ی خزانه‌ی آیتم‌ها از مدل مفهومی انتخاب شده برای ساخت مقیاس مدل سه‌بعدی خدایاری‌فرد و همکاران (1388) استفاده شد. این مدل شامل سه بعد باور دینی، عواطف دینی و رفتار دینی است. از دلایل انتخاب این مدل می‌توان به وجود پشتوانه‌ی نظری و تجربی مناسب این ابزار در جمعیت‌های مختلف اشاره کرد. پس از تهیه‌ی خزانه‌ی آیتم‌ها، نسخه‌ی اولیه‌ی مقیاس مقدماتی با 225 آیتم، آماده از نظر ویژگی‌های روان‌سنجی بررسی شد. اولین گام برای این منظور بررسی مشکلات در این نسخه بود. رفع اشکالات و اصلاحات لازم در نسخه‌ی یکم مقیاس مقدماتی به کاهش تعداد آیتم‌های این نسخه به 65 آیتم و شکل گرفتن نسخه‌ی دوم مقیاس مقدماتی انجامید. بررسی این نسخه توسط متخصصان علوم دینی، روان‌شناختی و سنجش و اندازه‌گیری مبین وجود روایی محتوا در مقیاس بود. از این‌رو نسخه‌ی دوم مقیاس دین‌داری بین‌الملل با 65 آیتم برای مطالعه‌ی تجربی پیش‌مقدماتی آماده شد. جامعه‌ی آماری این پژوهش، دانشجویان دانشگاه‌های شهر تهران بود که به صورت در دسترس انتخاب شدند.
گام بعدی در راستای بررسی روایی صوری مقیاس از منظر شرکت‌کنندگان و گروه هدف پژوهش بود. برگزاری جلسه‌ی بحث گروهی با حضور 30 نفر از دانشجویان پیرو سه دین به منظور بررسی میزان سلاست، شیوایی و مرتبط بودن آیتم‌ها با سازه‌ی دین‌داری، حاکی از نیاز به اصلاحات جزئی در آیتم‌ها بود. این اصلاحات به تولید نسخه‌ی سوم مقیاس مقدماتی انجامید. گام سوم این مرحله اجرای نسخه‌ی یکم مقیاس مقدماتی در گروه 97 نفری از دانشجویان پیرو سه دین بود. این گام با هدف بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی (مانند ضریب دشواری، ضریب تمیز و ضرایب اعتبار همسانی درونی مقیاس) این نسخه از مقیاس پیش‌مقدماتی صورت گرفت. نتایج حاصل از تحلیل این داده‌ها به تدوین نسخه‌ی یکم مقیاس مقدماتی با 60 آیتم منجر شد.
ویژگی‌های روان‌سنجی نسخه‌ی یکم مقیاس مقدماتی در جامعه‌ی آماری دانشجویان یهودی، مسیحی و مسلمان ایرانی صورت گرفت. این گروه نمونه مشتمل بر 830 نفر از دانشجویان پیرو سه دین (300 مسلمان، 300 یهودی و 230 مسیحی) بود. تحلیل آیتم انجام گرفته روی داده‌های حاصل از این گروه و توجه به شاخص‌های کجی، کشیدگی، ضریب دشواری و ضریب تمیز آیتم‌ها نشان داد برخی از آیتم‌های موجود در مقیاس دارای مشکلات جدی، برخی جزئی و بعضی هم بدون مشکل بودند. از این‌رو، آیتم‌های موجود به سه طبقه‌ی آیتم‌های مناسب، اصلاح‌شدنی و نامناسب تقسیم‌بندی شد. در ادامه آیتم‌های نامناسب از مقیاس حذف؛ آیتم‌های اصلاح‌شدنی در فرآیند اصلاح و آیتم‌های مناسب به عنوان آیتم‌های نهایی در مقیاس قرار داده شد. تشکیل گروه ویرایش آیتم‌های جدید فرآیند بعدی پژوهش بود. این گروه متشکل از 3 روان‌سنج و 3 متخصص روان‌شناسی مسلط بر مباحث نظری علوم دینی بود. فرآیند کاری این گروه بدین شکل بود که آیتم‌های جدید توسط گروه روان‌سنجی طراحی و طی جلسات مشترک با گروه متخصصان علوم دینی برای بررسی و اظهارنظر در مورد مطابقت آن‌ها با مباحث نظری در اختیار این افراد قرار می‌گرفت. نتیجه‌ی این فرآیند تدوین نسخه‌ی مقدماتی دوم مقیاس دین‌داری با 88 آیتم بود که ویژگی‌های آیتم‌ها و ساختار عاملی اکتشافی این نسخه باید بررسی می‌شد.
گروه نمونه‌ی دیگری که داده‌های این مرحله‌ی پژوهش از آن‌ها جمع‌آوری شد، در برگیرنده‌ی 1200 نفر از دانشجویان پیرو سه دین (400 مسلمان، 400 یهودی و 400 مسیحی) در ایران بود. نتایج حاصل از تحلیل داده‌ها بیانگر کفایت روان‌سنجی (کجی، کشیدگی، ضریب دشواری و ضریب تمیز) اغلب آیتم‌ها بود. تحلیل عاملی اکتشافی روی ماتریس همبستگی پلی‌کوریک حاصل از داده‌های گروه نمونه‌ی مدرج‌سازی (600 نفر) و با استفاده از روش عامل‌یابی ممکن، چرخش‌های گوناگون و محدودیت‌های مختلف تعداد عوامل نشان داد که عوامل استخراجی از روش مؤلفه‌های اصلی و چرخش ابلیمن مستقیم بیشترین همخوانی را با ساختار نظری مقیاس دین‌داری بین‌الملل دارد. نتایج تحلیل نشان داد از 70 آیتم وارد شده برای تحلیل مؤلفه‌ها اصلی، 45 آیتم در مؤلفه‌ی یکم و 12 آیتم روی مؤلفه‌ی دوم (در مجموع 57 آیتم) بارگذاری مناسبی داشتند. شایان توضیح است که برای نهایی کردن تعداد عوامل، از نمودار شیبدار، میزان ارزش ویژه و دستیابی به ساختار ساده از نظر بنیان نظری و محتوای آیتم‌ها استفاده شد. بررسی محتوای آیتم‌های دو مؤلفه نشان داد که مؤلفه‌ی یکم و دوم را می‌توان مؤلفه‌ی پذیرش دین و نفی دین نام نهاد. در انتهای این مرحله مقیاس 57 آیتمی مقیاس بین‌الملل دین‌داری تولید شد. در انتهای این مرحله نسخه‌ی 57 آیتمی مقیاس بین‌المللی دین‌داری به زبان انگلیسی برای ارائه به همکاران بین‌المللی ترجمه شد. پس از نهایی‌سازی آیتم‌ها، مقیاس بین‌المللی دین‌داری به منظور بررسی ویژگی‌های روان‌سنجی در گروه نمونه‌ی بین‌المللی تهیه شد. بررسی محتوای 57 آیتم باقی‌مانده در مقیاس نشان داد 29 آیتم از آن‌ها باورها، 12 آیتم عواطف و 15 آیتم رفتارهای دینی را می‌سنجند.
پس از تحلیل عاملی اکتشافی در گروه نمونه‌ی مدرج‌سازی، برای وارسی روایی ساختار عاملی به دست آمده، تحلیل عاملی تأییدی روی داده‌های گروه روایی‌یابی انجام گرفت. شایان ذکر است که در این فرآیند دو ساختار عاملی به عنوان الگوهای رقیب ارزیابی شد. این دو ساختار عاملی عبارت بودند از: 1) مدل یکم: ساختار دو عاملی حاصل از تحلیل عامل اکتشافی و 2) مدل دوم: ساختار عاملی مدل نظری سه‌بعدی مقیاس. ناگفته نماند به دلیل آن‌که پژوهشگران به دنبال دست‌یابی به مقیاسی با تعداد برابر آیتم‌ها در سه خرده‌مقیاس بودند، 10 آیتمی که در هریک از خرده‌مقیاس‌ها دارای مناسب‌ترین ویژگی‌های مفهومی و آماری برای قرار گرفتن در هریک از خرده‌مقیاس‌ها بودند، انتخاب شدند. نتایج حاصل از تحلیل تأییدی نشان داد ساختار عاملی سه‌بعدی (30 آیتمی)، ساختار مناسب‌تری برای این داده‌هاست. از این‌رو وجود ساختار سه‌عاملی در این داده‌ها نهایی شد.
پس از دست‌یابی به ساختاری سه‌بعدی در مقیاس بین‌المللی دین‌داری در جمعیت ایرانی، مطالعه‌ی پایانی در سطح بین‌المللی به منظور بررسی وجود یا نبود ساختار سه‌بعدی در داده‌های این مطالعه انجام گرفت. جامعه‌ی آماری مطالعه‌ی نهایی در برگیرنده‌ی دانشجویان دوره‌ی کارشناسی در کشورهای جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و مالزی (از کشورهای مسلمان‌نشین)؛ امریکا و کانادا (از قاره‌ی امریکا)؛ استرالیا (از قاره‌ی اقیانوسیه)؛ و انگلستان، آلمان، فرانسه، اتریش و ایتالیا (از کشورهای قاره‌ی اروپا) است. آشکار است انجام یافتن پژوهش‌های بین‌المللی نیازمند هماهنگی بین کشورها و محققان حاضر در آن‌هاست، از این‌رو به منظور اجرای مناسب‌تر طرح با ایجاد ارتباط و جلب نظر برخی پژوهشگران کشورهای مذکور، این پژوهش انجام گرفت. در ضمن برای مهیاسازی شرایط یکسان، جلب مشارکت بیشتر و دست‌یابی سریع و بدون واسطه به داده‌ها، فرمت الکترونیکی و قرار دادن آن‌ها روی شبکه‌ی جهانی اینترنت انجام پذیرفت.
برای استفاده از امکانات شبکه‌ی جهانی و دسترسی به دانشجویان پس از هماهنگی با یکی از سایت‌های فعال در انجام مطالعات زمینه‌یابی بین‌المللی، پس از خرید فضای لازم در سایت، نسخه‌ی انگلیسی مقیاس در این فضا قرار گرفت. شایان ذکر است که این سایت به دلیل دسترسی به اغلب نشانی‌های الکترونیکی دانشجویان، این مقیاس را به منظور تکمیل به آدرس دانشجویان ارسال و از آن‌ها می‌خواست که به آن پاسخ دهند. در کنار این فعالیت، مجری طرح و همکاران با برقراری ارتباط با همکاران غیرایرانی و ارسال نسخه‌ی انگلیسی مقیاس، از ایشان خواسته می‌شد که مقیاس را در اختیار دانشجویان قرار دهند. جمع‌آوری داده‌های این مرحله از پژوهش حدود سه ماه به طول انجامید. در این مدت 1212 نفر مقیاس 57 آیتمی را در سطح بین‌الملل تکمیل کردند که بررسی ابزارهای تکمیل شده نشان داد که 1170 نفر از این افراد برای تحلیل در این بخش از پژوهش مناسب هستند.
تحلیل‌های اکتشافی، تحلیل آیتم‌ها و تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی نشان داد ساختار سه‌بعدی 30 آیتمی حاصل از پژوهش ملی (ایرانی) در سطح بین‌الملل نیز مورد تأیید است. بررسی ضرایب اعتبار آیتم‌ها، خرده‌مقیاس‌ها و کل مقیاس مدل سه‌بعدی نشان داد که کلیه‌ی زیرمقیاس‌ها از ضرایب مناسب همگونی برخوردار است، به صورتی‌که ضریب باور دینی 77/0، رفتار دینی 82/0 و عواطف دینی 81/0 است. بررسی ضرایب همبستگی نمره‌ی آیتم‌ها با نمره‌ی کل زیرمقیاس مربوطه نشان می‌دهد این ضرایب بین 29/0 و 70/0 متغیر است. هم‌چنین پنج سؤال وانمود اجتماعی به منظور سنجش میزان اعتبار پاسخ به سؤالات در بین دانشجویان به مجموعه سؤالات مذکور اضافه شد. این سؤالات از پرسش‌نامه‌ی هویت مذهبی رحیمی‌نژاد (1384) انتخاب شد. اگر مجموع نمره‌های فردی بیشتر از 13 باشد، پرسش‌نامه‌ی نامعتبر شناخته شده و از پژوهش حذف می‌شد. از این‌رو می‌توان نتیجه گرفت که ابزار نهایی با 30 آیتم هم در نمونه‌ی ایرانی و هم بین‌المللی از ویژگی‌های روان‌سنجی و ساختار عاملی مناسب و یکسان برخوردار است و می‌توان از آن به عنوان ابزار روا و معتبر در پژوهش‌ها استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها:
مقیاس، دین‌داری، اعتبار، روایی، مطالعه‌ی بین‌فرهنگی.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي