سه شنبه 11 آذر 1399  |   14 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1365 تعداد بازدید : 2143


جنبش‌های نوپدید دینی با عطف نظر به ایران

نوشته‌ی آقای بهزاد حمیدیه

مجری این طرح پژوهشی مرکز مطالعات فرهنگ و اندیشه‌ی دینی دانشگاه تربیت مدرس بوده و توسط آقای بهزاد حمیدیه در سال 1387 انجام شده است.
از دیدگاه محقق، بررسی جنبش‌های نوپدید دینی در ایران از آن جهت که ابزار نظری این بررسی در آکادمی‌ها و مراکز پژوهشی کشور تولید یا حتی ترجمه نشده و هم‌چنین میان‌رشته‌ای بودن آن، مورد تغافل واقع شده است؛ بنابراین بررسی این جنبش‌ها با دشواری دستیابی به فهم دقیق‌تر و عمیق‌تر ماهیت آن‌ها همراه می‌باشد.
بر اساس نتایج تحقیق حاضر، در ایران نیز وضعیت رشد جنبش‌های نوپدید دینی تفاوت چندان مهمی با نقاط دیگر جهان ندارد. مدرنیزاسیون نیز با تمهید عواملی، موجب نفوذ برخی جنبش‌ها و یا شکل‌گیری نسخه‌ بدل‌هایی در داخل ایران شده است. دوره‌ی رشد نهفته‌ی بسیاری از این نوع جنبش‌ها: دوره‌ی آماده‌سازی مبانی، تعلم و تلمذ رهبران در خارج از کشور، فعالیت بسیار محدود عضوگیری و اموری از این دست در دهه‌ی هفتاد شمسی اتفاق افتاد و دهه‌ی هشتاد شاهد ظهور رسمی یا نیمه‌رسمی آن‌هاست. در نیمه‌ی دهه‌ی هشتاد، هر سال که می‌گذرد بر تعداد جنبش‌ها، عمق فاصله‌گرفتن از دین اصیل، کمیت اعضا و تنوع فعالیت این جنبش‌ها افزوده می‌شود. انتشار اطلاعیه‌های عمومی برای برگزاری کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی، ایجاد مؤسسات فرهنگی، برقراری سایت‌های اینترنتی، برگزاری محافل معنوی، اردوهای خاص تفریحی-معنوی و اموری از این دست، نمونه فعالیت‌های فرهنگی این جنبش‌هاست. دامنه‌ی نفوذ آنان را باید از متن فرهنگ عامه تا رسانه ها و برخی مراکز دولتی پیگیری نمود.
پژوهش حاضر در سه بخش سازماندهی شده است. بخش اول شامل شش فصل می‌باشد. فصل اول با عنوان «گروه‌های نوپدید دینی به عنوان چهره‌ای از جهانی شدن» به: نظریه‌ها، عناصر و مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده‌ی یک جنبش، کارکردها و پیامدهای جنبش اجتماعی، جنبش‌های جدید اجتماعی و جنبش‌های نوپدید دینی پرداخته است.
فصل دوم با عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی به عنوان چهره‌ای از جهانی شدن» به مباحث: جهانی شدن، ابعاد جهانی شدن فرهنگ، جهانی شدن و دین، سکولاریزاسیون، هیبریدیزاسیون، تشدید بنیادگرایی، نسبیت‌گرایی، فرقه‌گرایی و ظهور NRMs به مثابه دین‌های جهانی‌شده و رابطه‌ی جنبش‌های نوپدید دینی با اینترنت پرداخته است.
فصل سوم که عنوان «ادیان جدید به عنوان واکنشی مدرن در قبال مدرنیته» را به خود اختصاص داده شامل دو مبحث: الهیات و مدرنیته و دین و مدرنیته می‌شود.
در فصل چهارم با عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی به عنوان ادیانی سکولار» به بحث تفاوت‌های معنویت با اسلام راستین پرداخته شده است.
فصل پنجم با عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی در پرتو فردگرایی» به: تعریف فردگرایی، تأثیرات اجتماعی فردباوری، ظهور جنبش‌های نوپدید دینی و نظریه‌ی توجیه پیدایش جنبش‌های نوپدید دینی بر اساس فردگرایی پرداخته است.
در فصل ششم با عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی، فرهنگ و دین عامه» مفهوم فرهنگ، مفهوم فرهنگ عامه، دین عامه، دین عامه در جنبش‌های نوپدید دینی و جنبش‌های نوپدید دینی و فرهنگ مصرفی بررسی شده است.
بخش دوم تحقیق با عنوان «جنبش‌های نوپدید دینی در ایران» شامل دو فصل است. فصل اول آن که «تحلیل وضعیت دین‌داری در ایران کنونی» نام دارد به مباحث: تبدیل دین به ابژه‌ی مسرت‌بخش و سکولاریزاسیون کیفی در ایران پرداخته است. در این فصل هم‌چنین درباره‌ی عضو‌گیری و علل رشد آن‌ها و تحلیل گفتمان برخی از آن‌ها آمده است.
در فصل دوم با عنوان «ظهور جنبش‌های نوپدید دینی در ایران»، جنبش‌های نوپدید دینی در ایران طبقه‌بندی شده است. در این دسته‌بندی به طور مفصل جنبش‌هایی چون: اکنکار، ریکی، ایلیا رام‌الله، اشو، سای بابا، فالون دافا، عرفان حلقه و ... نقد و بررسی شده است.  
بخش سوم تحقیق «مبانی سیاست‌گذاری فرهنگی در مواجهه با جنبش‌های نوپدید دینی» نام دارد که در آن ابتدا به مبانی کلی مواجهه پرداخته شده و پس از آن رئوس برنامه‌ی راهبردی مواجهه با جنبش‌های نوپدید دینی بررسی شده است.
محقق این گونه نتیجه‌گیری می‌کند که تأثیرات جنبش‌های نوپدید دینی بر فرهنگ، دین و هویت قابل ملاحظه است. عرصه‌ی سیاسی و بلکه اقتصادی در چند دهه‌ی اخیر نیز به انحای غیر مستقیم از این جنبش‌ها متأثر بوده‌اند. عدم پذیرش اتوریته‌های خارج از گروه، تبعیت محض از سرکرده، خودمختاری اعتقادی و عملی و از همه مهم‌تر عنصر پیش‌بینی ناپذیری کمابیش مطلق این گروه‌ها که سوء استفاده از شور شبه‌دینی اعضا قدرتشان را مضاعف ساخته است، توان بالقوه و منبعی برای تهدید عرصه‌ی اجتماعی، تربیتی و امنیتی تلقی می‌شوند. در کنار این همه، گاه فجایع انسانی که از برخی جنبش‌های معنویت‌گرا در غرب رخ داده است نقطه‌ی عطفی در قرارگرفتن آن‌ها در کانون توجهات بوده است.
  
کلیدواژه‌ها:
دین، دین‌داری، فرهنگ، مدرنیته، جنبش نوپدید، جنبش نوپدید دینی،‌ ایران.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي