چهار شنبه 5 آذر 1399  |   8 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1279 تعداد بازدید : 2844


فراتحلیل سنجه‌های مرتبط با پوشش و حجاب در ایران

 

پژوهشگران: نیما بردیافر، صادق طاهری

طرح حاضر به سفارش دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي و در ادامه‌ي طرح‌های پیمایشی موجود در باب «پوشش و حجاب» در سال 1391 انجام شده است. مطالب طرح مذكور در دو فصل كليات پژوهش و یافته‌های پژوهش ارائه گرديده است. در پایان فهرست پژوهش‌هایی که از یافته‌های آن‌ها برای مقایسه استفاده شده است، ضمیمه گردید.

اهداف:
شناسایی سنجه‌های مشترک در حوزه‌ی پوشش و حجاب در میان تحقیقات موجود.

  1. گزارش روند سنجه‌های مربوط به پوشش و حجاب بر حسب ابعاد متعارف ارائه شده در الگوها و مقیاس‌های مرتبط با این حوزه (نظیر پوشش و حجاب در فضاهاي اجتماعي، زيبايي­شناسي پوشش، آگاهي از پوشش بدن، تمايزيابي، نگرش به پوشش و حجاب و ...).
  2. گزارش روند سنجه‌ها و ابعاد پوشش و حجاب در میان دسته‌های اجتماعی (جوانان، دانشجويان، زنان و شهروندان) و گستره‌ی آماری (در سه سطح ملی، تهران و شهرستان‌ها) بر اساس زمان انجام تحقیق از سال 1374 تاکنون.
  3. ارائه‌ی میانگین درصد سنجه‌های هریک از ابعاد پوشش و حجاب.
  4. گزارش مصور سنجه­هایی که تنها یک‌بار در تحقیقات آمده­اند و دسته­بندی دوباره‌ی این سنجه­ها در ابعادی جدید.

روش تحقيق:
براي انجام اين پژوهش تكنيك و روش تحقيق فراتحليل به صورت سري زماني مناسب ديده شد. فراتحلیل، نوعى پژوهش درباره‌ی پژوهش‏هاى دیگر است. این روش را مى‏توان مطالعه و بررسى نظام‏مند پژوهش‏هاى گذشته دانست. پژوهش‏هایى که همه درباره‌ی یک موضوع خاص به عمل آمده‏ اند.
هنگامى‌که درباره‌ی یک موضوع خاص، پژوهش‏هاى متعددى صورت گرفته باشد، مى‏توان همه‌ی آن پژوهش‏ها را مجدداً مورد مطالعه قرار داده و با یکدیگر مقایسه کرد و در واقع با استفاده از فنون آمارى خاص، نتایج همه‌ی آن پژوهش‏ها را با یکدیگر تلفیق و ترکیب نموده و به یک نتیجه‌ی واحد رسید. چنین کارى، خود یک پژوهش مستقل محسوب مى‏شود. تفاوت این نوع پژوهش با پژوهش‏هاى دیگر در این است که جامعه‌ی آمارى در این‏گونه پژوهش‏ها، پژوهش‏هاى قبلى است و واحد پژوهش آن، هریک از پژوهش‏هاى اولیه و مستقل پیشین است. در این نوع پژوهش به اطلاعاتى دست پیدا مى‏کنیم که اطلاعات اولیه‌ی موجود در پژوهش‏هاى گذشته، آن را نشان نمى‏دهد.
در این‌جا گویه‌های مربوط به هریک از ابعاد مرتبط با پوشش و حجاب مانند زيبايي­شناسي پوشش، آگاهي از پوشش بدن، تمايزيابي، پوشش و حجاب در فضاهاي اجتماعي، نگرش به پوشش و حجاب و ... (در مجموع در 12 بعد) از میان 25 پژوهش برگزیده و معتبر حوزه‌ی پوشش و حجاب استخراج شده و در ذیل هر بعد جای گرفت. پس از آن گویه‌هایی که بسته به اقتضای محتوای آن‌ها قابلیت ادغام در سه طبقه‌ی اصلی (کم، متوسط و زیاد)، (همیشه، تا حدودی و به ندرت) یا (موافق، بینابین و مخالف) را داشته باشند، برای تحلیل سری زمانی برگزیده و پس از انجام عملیات استانداردسازی آماری و مقایسه‌پذیر ساختن آن‌ها، با ارائه‌ی جداول و نمودارهای سری زمانی مربوط به هر سنجه ارائه شد. بدین ترتیب امکان مقایسه و روند این گویه‌ها طی زمان و در تحقیقات مشابه فراهم گردید. در پایان با ارائه‌ی میانگین درصد هریک از این گویه‌ها، امکان مقایسه‌ی آن‌ها با سایر گویه‌ها و در نهایت میانگین هر بعد فراهم گردید.
لازم به ذکر است که در این پژوهش 205 سنجه مرتبط با پوشش و حجاب که در 25 پژوهش انجام شده در این حوزه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، شناسایی، توصيف و پردازش شدند. در این میان 64 سنجه از این تعداد دست‌کم دو بار در پژوهش‌های مختلف کشور مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند و سایر سنجه‌ها (141 سنجه) یک بار و تنها در یک پژوهش مطرح شده‌اند. با این حال به دلیل اهمیت این گویه‌ها و قابلیت آن‌ها در کشف و بازنمایی ابعاد پنهانی از وضعیت پوشش و حجاب در ایران، کوشش شد تا گویه‌هایی که به لحاظ موضوعی (نظیر زيبايي­شناسي پوشش، آگاهي از پوشش بدن، تمايزيابي و ...) با یکدیگر شباهت داشته اما تنها یک‌بار در این پژوهش‌ها مطرح شده‌اند به نحوی یکپارچه و در دسته‌بندی‌های منظم در قالب جداول و نمودارهای مجزا ارائه گردد. بدین ترتیب با مشاهده‌ی وضعیت این گویه‌ها در یک مجموعه‌ی واحد ابعاد پنهان بسیاری از موضوعاتی که کمتر مورد سنجش قرار گرفته اما به همان اندازه در وانمایی وضعیت پوشش و حجاب در ایران اهمیت دارند نیز آشکار می‌گردد. در زیر برای روشن شدن دامنه‌ی ابعاد تحقیق حاضر مؤلفه‌های اصلی آن ارائه می‌شود.

تعداد سنجه‌های هر بعد و مجموع سنجه‌های مربوط به پوشش و حجاب

تعداد کل سنجه‌ها

تک سنجه‌ها

سنجه‌های سری زمانی

ابعاد

48

22

26

پوشش و حجاب در فضاهاي اجتماعي

17

11

6

زيبايي‌شناسي پوشش

10

9

1

آگاهي از پوشش بدن

11

9

2

تمايزيابي

11

9

2

نگرش به پوشش و حجاب

10

10

-

خصوصيات پوشش و حجاب

14

14

-

گروه‌هاي مرجع پوشش

18

18

-

اقتصاد پوشش

17

10

7

اعتقاد به حجاب

21

9

12

نگرش به احكام حجاب

12

8

4

اخلاق و پيامدهاي حجاب

16

12

4

عمل به احكام حجاب

205

141

64

جمع

 

 

جمعيت آماري:
جمعیت آماری این پژوهش 25 پژوهشی است که در حوزه‌های مرتبط با پوشش و حجاب از سال 1374 تاکنون انجام شده‌ است. اسامی کل این تحقیقات عبارتند از:

 

اسامی، زمان، جامعه مورد بررسی و گستره تحقیقات مربوط به پوشش و حجاب

ردیف

پژوهشگر

زمان

جامعه

گستره

1

طالبی

1374

دانشجویان دختر

ملی

2

سراج‌زاده

1375

جوانان

تهران

3

طالبان

1379

جوانان

ملی

4

مرجایی

1379

دانشجویان

تهران

5

فرجی

1379

دانشجویان

تهران

6

فرجی و کاظمی

1381

زنان

تهران

7

مرکز ملی مطالعات و سنجش افکار عمومی

1381

دانشجویان

تهران

8

سید نواز ساعی و موسوی

1381

جوانان

شهرستان

9

مرکز ملی مطالعات و سنجش افکار عمومی

1382

جوانان

تهران

10

رضایی

1382

دانشجویان

تهران

11

مرکز ملی مطالعات و سنجش افکار عمومی

1383

دانشجویان

تهران

12

فرجی و کاظمی

1383

زنان

تهران

13

امیری

1383

دانشجویان

شهرستان

14

موحد و دلبری

1383

دانشجویان

شهرستان

15

مهدوي

1383

شهروندان

اينترنتي

16

فرجی و حمیدی

1384

زنان

تهران

17

غیاثوند

1384

دانشجویان

تهران

18

زارع

1384

دانشجويان و جوانان

تهران

19

امیری

1385

جوانان

شهرستان

20

فرجي و حميدي

1386

زنان

ملي

21

کاظمی و فرجی

1386

شهروندان

ملی

22

طالبان

1388

شهروندان

ملی

23

فرجی و حمیدی

1389

زنان

ملی

24

کاظمی و فرجی

1389

شهروندان

ملی

25

ابراهیمی و قصابی

1389

جوانان

ملی

روش تجزيه و تحليل اطلاعات:

از آن جا كه تحقيق حاضر به مطالعه و ارزیابی روند تغییرات سنجه‌های مربوط با دین در مطالعات كمي و ميداني می‌پردازد که تا کنون در داخل کشور با استفاده از تكنيك‌ نظرسنجی پيمايشي انجام گرفته‌اند در اين پژوهش پس از گردآوري داده‌های این تحقیقات به استخراج و توصیف آماري داده‌هاي نهايي مبادرت ورزيده شد اين امر با استفاده از برنامه نرم افزاری 2013 Excel در قالب جداول و نمودارهای سری زمانی با توصیف روندها در 8 بعد پیش گفته انجام گردید. علاوه بر این به بررسی 500 گویه تک که بعضاً با گویه‌های سری زمانی شباهت داشته اما یکسان نیستند بنا بر اقتضاء در هر یک از ابعاد ارائه گردید.
سنجه‌های مورد مقایسه در پژوهش‌های مرتبط با دین (به تفکیک ابعاد)

بعد اعتقادی
هر دینی از نظامی اعتقادی برخوردار است که در مجموعه گزاره‌های مربوط به خداوند (امر قدسی) و ارتباط او با جهان،‌ انسان،‌ سرنوشت و ...تبلور می‌یابد. بعد اعتقادی یا عقاید دینی،‌ عبارت است از باورهایی که انتظار می‌رود آن دین را شناخته،‌ بدانها معتقد بوده و ایمان بیاورد (طالبان،‌ 1388: 43).
عقاید و آموزه‌های دین،‌ مجموعه تعالیمی است كه به باور انسان ارتباط دارد و باید بدان ایمان آورد. این تعالیم اگر چه خود آموزه‌های رفتاری نیستند اما در نوع رفتار و جهت‌گیری آن تأثیر ژرفی بجای می‌گذارند. چنین تعالیمی‌ بعد عقیدتی دین را تشكیل می‌دهند. به‌عنوان نمونه می‌توان به آن‌چه مربوط به خداشناسی و انسان‌شناسی می‌شود‌ مانند صفات و افعال خدا،‌ ارتباط انسان با خدا و اموری نظیر آن اشاره كرد.
این بعد در برگیرنده‌ی باورهایی است که انتظار می‌رود افراد به آنها اعتقاد داشته و در ذهن و ضمیر خود نهادینه نموده باشند به عبارت دیگر پذیرش حقیقت و حقانیت آموزه‌های دینی به معنی آن است كه فرد ایمان داشته باشد که آموزه‌های دینی حقیقی‌اند. این بعد ناظر بر اعتقاد به واقعیت الوهی و پیوست‏های آن یا همان اعتقاد به اصول و فروع دین است و مواردی چون خداوند رحمان،‌ پیامبر (ص)،‌ قرآن کریم،‌ جهان آخرت،‌ بهشت،‌ جهنم،‌ عدل الهی،‌ امامت،‌ عصمت پیامبران،‌ عالم برزخ یا عالم قبر،‌ ملائکه و شیطان و ...را در بر می‌گیرد. سنجه‌هایی كه ذیل عنوان باور دینی از تحقیقات حاضر استخراج شده‌اند عبارتند از:
• اعتقاد به وجود خدا
• خداوند نسبت به همه بندگان برخورد عادلانه دارد
• خدا ناظر بر رفتار آدمی است
• اعتقاد به رسالت پیامبر اكرم (ص)
• انسان بدون استفاده از دستورات پیامبران هم می‌تواند به سعادت برسد
• و ...

بعد پیامد دینی
این بعد ناظر بر رفتار روزمره و عرفی حیات اجتماعی بوده و بیانگر حضور و وجود اندیشه و حس خداگرایانه در متن زندگی است که در رفتار غیر دینی فرد استحکام می‌یابد و به زندگی او رنگ و بوی دینی می‌دهد (طالبان،‌ 1388: 12). پیامد دینی همان پیامدها و تبعات تجربیات،‌ اعمال و اعتقادات دینی افراد در همة زمینه‌های زندگی است (پل ویلم،‌ 1377: ‌80). برخی از صاحب‌نظران ذیل بعد پیامد دینی‌ از میزان مشارکت و معاشرت دینی نیز سخن گفته‌اند. مشارکت دینی به عنوان نشانه‌ای از دین‌داری، عهده‌دار شدن نقش و قبول مسؤولیت در فعالیت‌های دینی و سهیم شدن در هزینه‌های آن است. ممیّزه این وجه از فعالیت‌های دینی با سایر وجوه بعد پیامد، اعمال و رفتار دینی در غیر عبادی بودن آن است و تمایزش با واجبات و منهیات دینی در ماهیت اختیاری و داوطلبانه آن نهفته است. همچنین می‌توان از مشحصه خدمت رسانی و مساعدت به هم کیشان و هم نوعان نیز به عنوان یكی از وجوه افتراق آن با مناسک دینی یاد كرد.
بعد پیامدی به رفتارهایی توجه دارد که در حاشیه دین‌داری،‌ به عنوان نشانه‌ای از التزام فرد به دیگر ابعاد دین‌داری (پیامدهای عقاید دینی،‌ اعمال دینی،‌ تجربه و احساسات دینی) در زندگی روزمره فرد معتقد و روابطش با سایرین مطرح است (سراج‌زاده،‌ 1383: 62). منظور از بعد پیامدی دین،‌ رعایت صفات پسندیده در زندگی روزمره و اخلاقی عمل کردن است. از این رو بعد پیامد دینی اخلاقیات و متخلق بودن را نیز در بر می‌گیرد.
بنابراین می‌توان بعد پیامدی دین را به دو بخش اخلاقیات (اخلاقی که دین در زندگی روزمره به انجام آن توصیه می‌کند) و مشارکت‌های دینی (کمک مالی و معنوی به مساجد و هیأت‌های مذهبی و استفاده از برنامه‌های رادیویی،‌ تلویزیونی و اینترنتی دینی)‌ دسته‌بندی كرد.
از جمله شاخص‌های این بعد عبارتند از: تواضع و فروتنی،‌ خودسازی،‌ صله رحم،‌ قناعت،‌ غیبت،‌ صداقت و راستگویی،‌ عفو و گذشت،‌ درستکاری،‌ انصاف،‌ امانتداری،‌ پایبندی به عهد،‌ دورویی و تظاهر،‌ تقلب و کلاه‌برداری،‌ تملق و چاپلوسی،‌ حرص و طمع،‌ اسراف و تهمت زدن،‌ کمک به مسجد،‌ کمک به هیأت‌های مذهبی،‌ همکاری در اداره هیأت خیریه و یا مذهبی،‌ کمک در برگزاری اردوها و سفرهای دینی و کمک مالی به انجمن‌ها و موسسات دینی سنجه‌هایی كه ذیل این بعد از پژوهش‌های مورد مطالعه استخراج شده‌اند در زیر ارائه‌ می‌گردند:
• صداقت داشتن فرد
• دروغگویی برای پیشبرد كار شخصی امری صحیح است
• رعایت حقوق دیگران
• از ویژگی‌های افراد مومن رعایت حقوق دیگران است
• احترام به والدین
• و ...

بعد عواطف و احساسات دینی
این بعد به كشف و شهود انسان دینی ارتباط می‌یابد و می‌توان آن را انتظار انسان از دین و غایت آن تلقی نمود. زیرا كسی كه دینی را پذیرفته است و به ابعاد آن آشنا گشته و بدان گردن نهاده است‌ در پی دست‌یابی به چیزی است كه از راهی غیر از دین نمی‌تواند بدست آورد. به تعبیر دیگر‌ بعد تجربی دین مربوط به كسانی است كه با پذیرش آگاهانه و همراه با پژوهش‌ از دین انتظار معینی دارند.این امر به كسانی ارتباط می‌یابد كه در پی یافتن غایت و هدفی هستند و دست‌یابی به آن را در گرو پذیرش دین و انجام دستورات و هدایت آن می‌دانند. لذا این امر به تلقی عامیانه از دین ارتباطی ندارد. از این طریق مؤمنان می‌توانند با انجام عبادات و شعائر مذهبی با جهان نامریی تماس داشته و بدان اتصال یابند.
بعد عاطفی ناظر بر عواطف،‌ تصورات و احساسات مربوط به داشتن رابطه با جوهری ربوبی همچون خدا یا واقعیتی متعالی است. این بعد ناظر بر تجربه‌های معنوی زندگی است و برای اشخاصی كه به آن نائل می‌شوند این احساس ایجاد می‌شود كه با خداوند یا یك امر متعالی در ارتباط هستند. در زندگی روحانی و معنوی عملاً  هر تجربه‌ای یک تجربة دینی خوانده می‌شود (ویلم،‌ 1377: 81).
بعد عاطفی عبارت از احساسات مثبت نسبت به اعیان،‌ افراد و نهادهای مذهبی است.‌ از این رو بعد عاطفی یا احساسی دین‌داری غالباً با تعبیر تجربه دینی،‌ علاقه دینی و هویت دینی آمده است (طالبان،‌ 1388: 44). به عبارت دیگر تجربه دینی تجربه‌ای است که شخص صاحب تجربه آن را دینی تلقی می‌کند. تجربه دینی عبارت است از تجربه احساسی مذهبی که ناظر بر داشتن ارتباط جوهری ربوبی همچون خداوند یا حقیقتی غایی با قدرتی استعلایی است که بر میزان آگاهی و احساس تماس با یک واقعیت غایی یا اقتداری متعالی و مافوق طبیعی ابتناء دارد و متضمن این معنا است که زندگی انسان تا حدود زیادی در دستان یک قدرت ربوبی است و می‌توان به آن اتکا ورزیده و توکل نمود تا ما را از نگرانی‌های زندگی برهاند. به طور کلی تجربه دینی بر هر گونه توجه یا ارتباط با امر قدسی یا خداوند دلالت دارد (طالبان،‌ 1388: 47). تجربه دینی احساساتی همچون معنویت خاص حین عبادت،‌ حضور خداوند،‌ ترس از خداوند،‌ توبه، نزدیکی به خداوند،‌ پاسخ خداوند به خواسته‌های فرد،‌ توجه همیشگی به خداوند،‌ توکل،‌ توسل و‌ نذر را در بر می‌گیرد.
بعد عاطفی دین‌داری را نمی‌توان تنها به تجربه دینی تقلیل داد. تعلق دینی نیز یکی از جلوه‌های بعد عاطفی است که به معنای احساس دلبستگی به دین و آموزه‌های دینی است. علقه دینی احساساتی همچون علاقه‌مندی به اسلام و بالیدن به آن،‌ تنفر از توهین کنندگان به قرآن و یا پیامبر،‌ آرزومندی زیارت خانه خدا،‌ علاقه به خواندن کتب مذهبی یا شنیدن سخنرانی مذهبی،‌ عدم علاقه به کسانی که با اسلام میانه خوبی ندارند،‌ اولویت ارزشی به تدین اسلامی در انتخاب همسر یا دوست،‌ ناراحتی از عدم انجام تکلیف اسلامی، حاضر شدن برای جنگیدن و فدای جان برای اسلام و ...است.
تعلق دینی را به دو بخش تعلق به دین و اجتماع دینی می‌توان تقسیم نمود که در اولی تعلق دینی به معنای علقه دینی به آموزه‌های دینی است و در بخش دوم مراد همان هویت دینی است. هویت دینی متعلقش نه به خود دین بلکه به اجتماع متدینان است (طالبان،‌ 1388: 49). هویت دینی احساساتی همچون افتخار به مسلمان بودن،‌ اجتناب از دوستی با غیر مسلمان،‌ تنفر از توهین کنندگان به مسلمانان،‌ احساس مسؤولیت نسبت به سایر مسلمانان،‌ احساس نزدیکی به مسلمانان و ضد اسرائیلی بودن و ...است. سنجه‌های مربوط به این بعد در زیر خواهند آمد:
• انسان باید به خاطر نعمت‌های خداوند شکرگزار باشد
• احساس ترس از خدا
• مومن از مرگ نمی‌ترسد
• احساس نزدیکی به خدا
• هرگاه به حرم یکی از امامان و اولیا می‌روم احساس معنویت عمیقی به من دست می‌دهد
• و ...

بعد اعمال و رفتار‌های دینی
در ادیان دستوراتی وجود دارد كه بر اساس آن به انجام رفتارهایی سفارش و راهنمایی شده است. این احكام عمدتاً خردپذیر نبوده بلكه خردگریز هستند.‌ بدین معنا كه اگر تعالیم دینی در مورد آن‌ها نبود‌ عقل متعارف انسان‌ توانایی دست‌یابی به آن را نداشت و به همین جهت خردگریز نام دارند. این احكام از حوزه فهم عقل متعارف بیرون هستند و كمند عقل روزمره به آن نمی‌رسد. عبادت به معنی اخص همین است و در همین بخش است كه تسلیم و انقیاد و به‌طور دقیق‌تر تعبّد انسان آشكار می‌شود این اعمال در تمامی ادیان مشترك است. اعمالی كه بدان مناسك و شعایر دینی گفته می‌شود و انجام آن‌ها بدون قصد عبادت یا قربت ممكن نیست. به تعبیر دیگر،‌ چنین مناسكی تنها در صورتی كه به قصد عبادت و نیت قربت باشند،‌ عبادت تلقی می‌شوند. به طور مثال شست ‌و شوی دست و صورت یا بدن عبادت نیست‌ بلكه شست‌وشوی آن به نیت عبادت یا انجام فرمان خدا،‌ عبادت،‌ وضو و یا غسل تلقی می‌گردد و انجام آن به هرگونه و كیفیتی را نمی‌توان عبادت نامید‌ بلكه انجام آن تنها به‌گونه‌ای كه خدا آن را معین كرده است عبادت محسوب می‌گردد. خردگریزی آن نیز در همین است كه بدون امر و هدایت الهی قابل شناخت نیست. كمیت و كیفیت عبادت كاملاً وابسته به امر الهی است و عقل آدمی در آن هیچ‌گونه دخالتی ندارد و تنها می‌تواند كمیت و كیفیت آن را از دستورات الهی استنباط كند،‌ نه آن كه امری جدید وضع نماید و یا از آن كاسته و بر آن بیفزاید. این ابعاد چهارگانه دینی با یكدیگر ارتباط ویژه‌ای دارند.
دین‌داری تنها التزام نظری و عاطفی به دین و آموزه‌هایش نیست،‌ بلکه شامل التزام عملی فرد به مناسک و شعائر دینی نیز می‌شود واقعیت آن است که ادیان،‌ الگوهای رفتارهای عرفی را مشروط می‌سازند و پیروانشان را تشویق می‌کنند که به اشکال و صورت‌های معینی که بازنمایی دینی داشته باشد‌ رفتار نمایند (هیل و هود،‌ 1999: 26). از این رو بعد اعمال دین‌داری معطوف به انواع کنش‌های خاصی است که از متدینین انتظار می‌رود انجام دهند. به عبارت دیگر بعد اعمال دینی به این مساله می‌پردازد که یک فرد تا چه میزان آموزه‌ها و دستورات دین مورد قبول خویش را انجام ‌می‌دهد (طالبان،‌ 1388: 51).
دین‌داران به اقتضای عقاید دینی خود و بسته به میزان تعلق و تعهد دینی که به آموزه‌های دینی دارند از الگوهای زندگی و شیوه‌های عمل مشخصی تبعیت می‌كنند. عمل مومنان مطابق احکام عملی خاصی سامان می‌پذیرد.‌ اعمالی که ادیان مختلف واجب دانسته،‌ نهی کرده، مستحب شمرده و در نهایت اعمالی که توصیه نموده‌اند همگی به حوزه‌ی مناسک و فرائض دینی مربوط می‌شوند.
از سویی بعد عملی مشتمل بر دو دسته‌ است.‌ نخست؛‌ شعائر یا مناسك دینی که عبارت است از آداب و رسوم فرموله شده در میان معتقدان هر دین و به طور کلی مراسمی که هر دین از پیروان خود انتظار دارد آنها را بجای آورند. دوم؛‌ پرستش و دعا که اعمالی فردی و غیر رسمی هستند و فرد آن را فقط برای رضایت خاطر و بدون هیچ گونه اجباری انجام می‌دهد. بعد اعمال دینی از سويی دیگر نیز به دو دسته شرعیات و عبادیات قابل دسته‌بندی است. مقصود از شرعیات، تقید برای بجای آوردن واجبات شرعی (تقلید در احکام شرعی،‌ پرداخت خمس و زکات فطره،‌ امر به معروف و نهی از منکر) و اجتناب از منهیات دینی (ربا خواری،‌ مشروب خواری،‌ حلال و حرام خواری،‌ قماربازی،‌ شرکت در مراسم رقص و آواز و ...) است. عبادیات نیز به نماز خواندن (انواع نماز یومیه،‌ نافله،‌ جعفر طیار،‌ نماز عید فطر،‌ عید قربان و همین طور نمازهای جمعه،‌ جماعت،‌ نماز خواندن در مسجد، در اداره و ...)،‌ قرآن خواندن،‌ روزه گرفتن،‌ زیارت کردن (زیارت اماکن متبرکه،‌ حج و ...) دعا و خواندن زیارت‌نامه‌ها،‌ اعتکاف،‌ شرکت در مراسم روضه و عزاداری و شب‌های احیاء و ...اختصاص دارد.
بین ابعاد اعمال دینی (مناسک دینی) و پیامد دینی همواره اختلاف نظرهایی در زمینه گویه‌های مورد سنجش وجود دارد،‌ تا جایی که تفکیک گویه‌ها به اعمال دینی و پیامد دینی به دشواری انجام می‌گیرد (سراج‌زاده،‌ 1383: 62). تنها با تکیه بر تعریف مفهومی است که می‌توان بین این دو تمایز قائل شد و آن تنها از مجرای توجه بر تاکید و تمرکز هر یک بر رابطه مستقیم و غیر مستقیم آن نسبت به دین و اجتماع دینی میسر است. بعد اعمال دینی به طور مستقیم به دین،‌ آموزه‌های دینی و عمل به شعائر و مناسک دینی مرتبط است. اما بعد پیامدی به صورت غیر مستقیم با پیامدهای اخلاقی آن در ارتباط است.
این بعد به چند بخش قابل دسته‌بندی است. مناسک فردی و مناسک جمعی،‌ رفتارهای دینی واجب،‌ رفتارهای دینی مستحب و محرمات و منهیاتی که در دین مستقیماً ‌به آن پرداخته شده است. به طور کلی بعد اعمال و رفتار‌های دینی تمامی رفتارهایی است که دلالت بر دینی بودن فرد می‌کند. از آن جا که در برخی موارد میان تفکیکی که بر اساس فردی و جمعی بودن رفتار مذهبی صورت گرفته و تفکیک دیگری که بر مبنای واجب، مستحب و ... بودن عمل تاکید می‌ورزد همپوشانی وجود دارد، به ناچار سنجه‌های این بعد را تنها بر اساس دسته‌بندی برآمده از فردی و جمعی بودن رفتار انجام می‌دهیم و از دسته‌بندی مجدد رفتارها بر مبنای واجب، مستحب و ... صرف‌نظر می‌کنیم. سنجه‌هایی که ذیل این بعد جای می‌گیرند عبارتند از:
• رفتن به مسجد
• نمازهای واجب
• نماز اول وقت
• خواندن نماز شب
• روزه گرفتن
• و ...
نگرش دینی
نگرش دینی به نوع نگاه فرد نسبت به دین و آموزه‌های دینی مرتبط است. این بعد از دین‌داری سطح نازل‌تری از باور‌ها و اعتقادات دینی را در برمی‌گیرد که عمدتاً به اصول یا فروع تعریف شده دین مرتبط هستند. بلکه نگرش‌های عمومی‌تری را نسبت به جوانب و اطراف دین در برمی‌گیرد. این بعد با شاخص‌های زیر مشخص می‌شود:
• نماز موجب پرورش ایمان و تعهد و بندگی است
• نماز باعث پیشرفت در زندگی است
• كسی كه نماز نخواند مسلمان نیست
• پوچ و بی‌معنا بودن زندگی بدون باور مذهبی
• نقش دین در سعادت انسان
• و ... 

فراغت دینی
فراغت مجموعه فعالیت‌هایی است که فرد پس از رهایی از تعهدات و تکالیف شغلی،‌ خانوادگی و اجتماعی‌ با میل و اشتیاق به آن‏ها می‏پردازد و غرض از آن استراحت،‌ تفریح،‌ توسعه‏ی دانش خود، به کمال رساندن شخصیت خویش، به ظهور رساندن استعدادها و خلاقیت‌ و یا بسط مشارکت آزادانه در اجتماع است (بهنام،‌ 1384: 292). اوقات فراغت زمان آزادی است که فرد با توجه به شرایط و موقعیت اقتصادی،‌ اجتماعی،‌ فرهنگی و ... به دنبال خواست‏های دلخواه، علایق و افکار شخصی خویش می‏رود و عمل غیر موظف و از پیش تعیین شده‌ای را بجای می‌آورد.
در زمان‏های گذشته دین نه تنها در پیدایش بسیاری از اشکال‏ گذران اوقات فراغت ‏ مشارکتی فعال داشته،‌ بلکه موجبات ایجاد بسیاری از مؤسسات و سازمان‏های مربوط به گذران‏ اوقات فراغت را نیز فراهم ساخته است. مساجد،‌ تکایا و حسینیه‏ها از جمله این اماکن مقدس هستند. امروزه نیز مسافرت‏های داخلی و خارجی‏ به قصد زیارت اماکن متبرکه،‌ هم‏چنان از مهم‌ترین موارد گذران اوقات فراغت‏ مومنان است. معاشرت‏های جمعی در مساجد،‌ تکایا،‌ مجالس و سایر اماکن‏ عمومی،‌ مطلوب خاطر بخش اعظمی از مردم است و صله رحم، رفتن به مهمانی و مهمانی‏ دادن‌ از پایدارترین سنت‏های ایرانیان‏ به شمار می‏رود. لذا پرداختن به اموری چون‏ صله‏ی‏رحم،‌ دوستی با مؤمنین و ارتباط با مسلمانان دیگر بخشی از اوقات فراغت‏ مسلمانان را به خود اختصاص می‌دهد (زاهدی اصل،‌ 1386 : ‌43).
بعد فراغت دینی به گذران زمانی اختصاص دارد که مرتبط با دین است. سنجه‌های مستخرج برای این بعد عبارتند از:
• مطالعه کتاب‌های مذهبی
• مراجعه به رساله‌های توضیح المسائل
• گوش دادن به نوارهای مذهبی
• استفاده از برنامه‌های مذهبی رادیو و تلویزیون
• اوقات فراغت را چقدر صرف امور دینی می‌کنید؟
• و ...

آموزش دینی
آموزش دینی به معنای یاد دادن اصول و عقاید یک دین مفروض بوده که هدف آن متقاعد نمودن مخاطبان است تا بدین ترتیب این دین را به عنوان یک آئین حقیقی بشناسند و اصول و رسوم آن را چونان عقایدی شایسته احترام و تقدس بدانند (گریل و  توماس،‌ 1376: ‌53). این بعد ناظر بر ارائه تعالیم دینی به افراد است. سنجه‌هایی که ذیل این بعد قابل ارائه هستند به شرح زیر خواهند آمد:
• شرکت در کلاس‌های آموزش دینی
• آموزش دینی باید سرلوحه اهداف آموزشی مدارس ما باشد
پیوند دینی
    از آن¬جا که در ایران بسیاری از ابعاد زندگی اجتماعی تحت تأثیر نهاد دین بوده و هست، مفهومی تحت عنوان پیوند دینی (ابراهیمی و قصابی، 1389) برای سنجش وضعیت ارتباطات بیرونی فرد با نهاد دین و بستگی‌های دینی آن در نظر گرفته شد. «در اینجا آن چه كه مسلم انگاشته می‌شود نهاد دین به عنوان یكی از نهادهای مهم جامعه‌پذیری در كنار سایر نهادهای اجتماعی در تعیین رفتار و هویت اجتماعی فرد موثر است. از این حیث مفهومی با عنوان پیوند دینی ساخته شد كه صرفاً ناظر بر بعد دینی پیوند اجتماعی است. بنابراین ابعاد سازه جدید با الهام از تئوری هیرشی شامل چهار بعد ساختاری این نظریه یعنی پیوستگی یا وابستگی دینی، تعهد دینی، درگیری دینی و باور دینی به انضمام معاشرت دینی برآمده از آراء ساترلند است (ابراهیمی و قصابی، 1389: 115). در زیر تعاریف نظری و عملی هر یك از ابعاد این مفهوم به تفكیك ارائه می‌گردد.
پیوستگی دینی 
دلبستگی (دینی) به حساسیتی اطلاق می‌شود كه شخص نسبت به عقاید دیگران مذهبی درباره خود نشان می‌دهد، به آنها احترام می‌گذارد یا به آنها احساس نزدیكی عاطفی دارد (علیوردی نیا، 1387: 134؛ مشكانی، 1381: 10).
تعهد دینی 
تعهد (دینی) شامل نوعی سرمایه‌گذاری‌ است كه فرد برای دستیابی به اهداف (دینی) و تلاش برای حصول این اهداف انجام می‌دهد (علیوردی نیا، 1387: 134).
درگیری و مشغولیت دینی
درگیری (دینی) میزان مشغول شدن فرد به فعالیت‌های گوناگون است كه باعث می‌شود برای عمل بزهكارانه وقت كافی نداشته باشد (مشكانی، 1381: 10).
اعتقاد و باور دینی
باور (دینی) به وفاداری فرد به ارزش‌ها و اصول اخلاقی گروه دینی اطلاق می‌شود و این كه تا چه حد برای معیارهای گروه دینی ارزش و اعتبار قائل است (علیوردی نیا، 1387: 134؛ مشكانی، 1381: 10).
معاشرت دینی
معاشرت یا همنشینی (دینی) به تعامل و ارتباطاتی اطلاق می‌شود كه فرد با افراد، گروه‌ها یا نهادهای مذهبی دارد.
گویه های بعد پیوند دینی بدین قرار هستند:
• خانواده ما نسبت به اقامه نماز اول وقت حساس است
• خانواده شما چقدر مذهبی است؟
• خانواده شما تا چه اندازه به انجام امور مذهبی می‌پردازد؟
• دوست دارم فرزندم را مقید به دین اسلام تربیت كنم
• روزه گرفتن در ماه رمضان چقدر برای شما مهم است؟
• و ...

 

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي