شنبه 8 آذر 1399  |   11 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1255 تعداد بازدید : 3210


سنجش ميزان حضور در نماز جماعت و مساجد(آسيب‌شناسي مشاركت در مناسك اجتماعي)

مجری: پژوهشکده‌ی مطالعات توسعه جهاد دانشگاهی واحد تهران

این طرح توسط دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي با اجرای پژوهشكده مطالعات توسعه جهاد دانشگاهي واحد تهران گروه جامعه‌شناسی و با مسؤولیت آقای سيد مهدي اعتمادي‌فرد در سال 1390 انجام شده است. گزارش طرح مذكور در چهار فصل كليات، مبانی نظری، روش‌شناسی و تجزیه و تحلیل اطلاعات ارائه گرديده و در نهایت مبحث نتیجه‌گیری، فهرست منابع و پيوست‌ حاوی پرسش‌نامه تحقیق آمده است.
در فصل اول با عنوان کلیات تحقیق، اهداف پژوهش به شرح ذيل بیان گردیده است:
1. سنجش نرخ مشاركت كنشگران در «مناسك اجتماعي»، به ويژه حضور در مساجد به منظور اقامه‌ي نماز جماعت (به عنوان يكي از مهم‌ترين مناسك جمعي در ايران)؛
2. بررسي عوامل تأثيرگذار در ميزان مشاركت در «مناسك اجتماعي» (با تأكيد بر نماز جماعتِ مساجد)؛
3. شناسايي مؤلفه‌هاي ذهني مشاركت‌كنندگان در «مناسك اجتماعي»، به ويژه نماز جماعت و ارزيابي متوليان مساجد از دلايل و عوامل مربوط به نرخ ميزان حضور و آسيب‌هاي احتمالي آن.
پژوهش حاضر به دو قسمت اصلي تقسيم مي‌شود: در قسمت اول، تلاش شده تا با اتخاذ رويكرد نظري جامع و مناسبي به فرضيه‌هایي دست يافت كه در ميدان عمل، قابل سنجش كمّي- كيفي باشند تا در نهايت بتوان بر اساس آن ميزان حضور شهروندان در مساجد را به منظور اقامة نماز جماعت سنجيد يا عوامل و موانع حضور در مساجد را بررسي كرد. در قسمت دوم، تلاش شده تا به بررسي زمينه‌هاي چنين حضوري پرداخته و آسيب‌هاي احتمالي آن را مورد كاوش قرار داده، تا بتوان در نهايت به راهكارهاي افزايش حضور حداكثري شهروندان در مساجد و نماز جماعت دست يافت.
در فصل دوم یا مبانی نظری نویسنده با توجه به این‌که موضوع دينداري يا بي‌دين‌شدن از جمله موضوعاتي است كه از ابتدا ذهنيت جامعه‌شناسان را به خود مشغول داشته، دو نسل عمده جامعه‌شناسان كلاسيك و جامعه‌شناسان معاصر را در ميان نظريه‌پردازان متعلق به حوزة «جامعه‌شناسي دين» قابل تمييز از يكديگر می‌داند. بنابراین در این تحقیق به صورت اجمالي به بررسي هريك از دوره‌هاي مذكور می‌پردازد. شاخص‌ترين چهره‌هايي كه در دوره‌ي ابتدايي، مورد بررسي قرار مي‌گيرند عبارت از دوركيم و وبر است. در دوره‌ي معاصر به بررسي نظرات پارسونز و برگر پرداخته شده است. پس از آن، در راستاي دست‌يابي به مدلي نظري در باب «مناسك اجتماعي» به بررسي عوامل و متغيرهاي تأثيرگذار در ارتباط با آن دست یازیده است. در انتهای این فصل نیز بر اساس مدل نظری تحقیق فرضیه‌های اساسی تحقیق در دو بعد رفتاری و عینی، هم‌چنین نگرشی و گرایشی ارائه می‌گردد:
فرضیه‌های مربوط به ابعاد رفتاری و عینی:
o به نظر می‌رسد، برخلاف رویکردهای تقلیل‌گرایانه‌ی اولیه در باب سکولار شدن جوامع در فرایند مدرن شدن و توسعه‌یافتگی، در ایران حضور اعتقادات مذهبی در حوزه‌ی عمومی دارای اهمیت بالایی باشد.
o به نظر می‌رسد، مشارکت در مساجد به دلیل تمایز کارکردی و کاهش پاسخگویی مساجد به مشکلات و نیازهای اجتماعی کاهش یافته است.
• فرضیه‌های مربوط به ابعاد نگرشی و گرایشی
o به نظر می‌رسد، بدبینی به ورود علمای مذهبی به حوزه‌ی سیاست از جمله عوامل کاهش مشارکت افراد در نماز جماعت مساجد باشد.
o به نظر می‌رسد، گرایش‌های مذهبی افراد در مشارکت آن‌ها در مساجد مؤثر است.
o به نظر می‌رسد، گرایش‌های عمومی افراد در مشارکت آن ها در مساجد مؤثر است.
در فصل سوم یا روش‌شناسی ابتدا تعريف عملي مفاهيم و متغیرهای تحقیق که شامل نگرش‌ها، رفتارها و گرایش‌ها و هم‌چنین متغیرهای زمینه‌ای می‌باشد صورت گرفته است.
تکنیک جمع‌آوری اطلاعات در این پژوهش مبتني بر دو روش متفاوت كمّي (پيمايش) با ابزار پرسش‌نامه و روش كيفي با ابزار مصاحبه‌هاي عميق است.
جامعه‌ی آماري بخش پیمایشی تحقیق شامل کلیه شهروندان بالاي 15 سال ساكن شهر تهران است که مطابق با سرشماري شهروندان تهراني در سال 1385، مي‌باشد.
حجم نمونه‌ي آماري بر اساس فرمول کوکران برابر با 769 نفر مي‌باشد. پس از مشورت با كارشناسان  آماري، فرمول كوكران به عنوان فرمولي سهل‌گيرانه به نظر آمد كه مي‌تواند ميزاني از خطاي آماري را نيز با خود به همراه داشته باشد. تجربه‌ي كساني كه پيمايش‌هاي ملّي و كلان را به سامان رسانده بودند، افزايش ميزان نمونه به بالاي 1000 نفر است. از اين رو، به توصيه ايشان جمعيت نمونه مفروض به 1600 نفر افزايش يافت.
شيوه‌ی نمونه‌گيري در اين تحقيق براساس نمونه‌گيري خوشه‌اي چند مرحله‌اي صورت گرفته است. به اين ترتيب كه ابتدا بلوك‌هاي تهران شماره‌گذاري شده و به طور تصادفي تعداد 160 بلوك‌ انتخاب شد. پلاك‌هاي هر بلوك مسكوني، ثبت شده و شماره‌گذاري شده است. از ميان آن‌ها، تعداد 10 نفر به صورت كاملاً تصادفي انتخاب شده‌اند تا تعداد نمونه‌هاي انتخاب‌شده، فراهم گردد. تصادفي‌بودن نمونه‌گيري، اجازة تعميم نتايج تحقيق را با درصد اطمينان مشخصي امكان‌پذير مي‌سازد.
شيوة اساسي نمونه‌گيري در روش كيفي (به منظور انجام مصاحبه‌هاي عميق و گروه‌هاي كانوني) نيز بر اساس شيوه‌هاي نمونه‌گيري نظري و مبتني بر هدف مي‌باشد كه در عمده تحقيقات و پژوهش‌هاي كيفي در حال حاضر مورد استفاده قرار مي‌گيرد. مطابق با‌ اين روش، لزوماً تلاش نمي‌شود تا تمامي نمونه‌هاي مربوط به جامعه آماري از شانس برابري به منظور قرار گرفتن در دام نمونه‌گيري برخوردار باشند؛ بلكه آن دسته از نمونه‌هايي مدّ نظر محققين قرار مي‌گيرند كه حاوي بيشترين اطلاعات به منظور تكميل الگوي نظري نهايي ‌باشند. به همين منظور تعداد دقيق نمونه‌هاي پژوهش در حين جمع‌آوري اطلاعات قابل پيش‌بيني است؛ چراكه بر خلاف روش‌هاي كمّي نمي‌توان با استناد به آماره‌هاي محاسباتي معيني نسبت ميان جمعيت نمونه را به جمعيت آماري بر اساس ميزان اطمينان مشخصي محاسبه كرد. اين نمونه‌ها در تحقيق حاضر، عمدتاً به مشاركت‌كنندگان فعال در مساجد اختصاص يافته بود. نكته لازم به ذكر، آن است كه نمونه‌هاي تحقيق در شيوه‌هاي كيفي معتبر، بر اساس اشباع به حد نهايي خود نزديك مي‌شوند. به عبارت ديگر، تعداد نمونه‌ها در فرآيند پژوهش و متناسب با اهداف آن تا ‌جايي ادامه مي‌يابد كه به تكرار اطلاعات و داده‌هاي گردآوري‌شده برسيم.
داده‌هاي كمّي تحقيق حاضر با استفاده از نرم‌افزار SPSS تحليل شده است. براي تحليل اطلاعات در اين تحقيق از تحليل يك بعدي، جداول تقاطعي و آماره‌هاي متناسب با سطح اندازه‌گيري متغير‌ها استفاده شده است. در بررسي وضعيت كليه گويه‌ها بر حسب متغيرهاي زمينه‌اي، به صورت جداگانه‌اي ميزان خي‌دو اندازه‌گيري شده و معناداري آن نيز محاسبه گرديده است. در بخش نتيجه‌گيري، براي آزمون معناداري رابطه‌ي متغيرها، برحسب رتبه‌اي بودن متغيرهاي مندرج در فرضيه‌ها، از آماره‌ي d سامرز استفاده شده است.
مصاحبه‌ها نيز شامل مصاحبه‌ها با نمونه‌هاي مطلع و حاوي بيشترين اطلاعات در خصوص موضوع پژوهش است كه به صورت انباشتي، افزايش يافتند. تعداد مصاحبه‌شوندگان در تحقيق حاضر 27 نفر بود. پس از اشباع نظري، روند مصاحبه‌ها متوقف گرديد.
به منظور تأمين اعتبار تحقيق، از موارد اعتبار سازه‌اي، اعتبار صوری و اعتبار معيار تجربي به عنوان راه‌هاي افزايش اعتبار استفاده شد.
به منظور تأمين پايايي تحقيق، پيش‌آزموني با 43 نفر از شهروندان دسترس‌‌پذير تهراني صورت گرفت و در نهايت ميزان آلفا كرونباخ داده‌ها محاسبه شده و حذف و اصلاح گويه‌ها تلاش شد كه اين ميزان بالاي 7/0 باشد.

نتايج اساسي تحقيق نشان مي‌دهند:
• بر اساس فرضيه‌‌‌های مربوط به ابعاد رفتاري و عيني:
o فرضيه ا: مطابق با داده‌هاي پيمايش، اكثريت ايرانيان قايل به ضرورت حضور افراد معتقد در حوزه‌ي عمومي و مجامع رسمي هستند.
o فرضيه 2: ميزان پاسخگويي مساجد به مشكلات و نيازهاي چهارگانه‌اي كه در تعريف عملياتي بيان شد، به نحو معناداري با ميزان حضور در مساجد و مشاركت در مناسك جمعي مساجد ارتباط دارد.

بر اساس فرضيه‌های مربوط به ابعاد نگرشي و گرايشي:
o فرضيه 3. بين گرايش تمايزطلبانه و ميزان حضور در مناسك اجتماعي مساجد رابطه‌ي معكوسي برقرار بود.
o فرضيه 4. از گرايش‌هاي مذهبي افراد صرفاً گرايش تمايزطلبانه در حضور آن‌ها در مناسك اجتماعي در مساجد مؤثر بوده و ساير موارد (گرايش اشتمال‌گرايانه و تقديرگرايانه)  فاقد رابطه‌ي معنادار با متغير وابسته مي‌باشند.
o فرضيه 5. از ميان گرايش‌هاي عمومي، صرفاً مادي‌گرايي/فرامادي‌گرايي با مشاركت در مناسك اجتماعي مساجد ارتباط مستقيمي دارد. هرچه افراد مادي‌گراتر، حضور آن‌ها در مناسك اجتماعي مساجد نيز بيشتر است. مهمترین مقوله به منظور تببین فراوانی بیشتر مادی‌گرایان نسبت به فرامادی‌گرایان در ایران، توسعه‌ی اقتصادی، فرهنگی و انسانی است.
بخش دوم تحقيق، متمركز بر تحليل اطلاعات به‌دست آمده از مصاحبه‌ها است. در مصاحبه‌هاي انجام ‌شده، به بررسي نظرات مصاحبه‌شوندگان در ابعاد مختلف توصيفي، تبييني و آسيب‌شناختي پرداخته شده است. بحث تغيير يا عدم تغيير دينداري نخستين بحث بر اساس رويكردهاي تقليل‌گرايانه قايل به سكولارشدن وضعيت اجتماعي و خالي شدن  حوزه‌هاي عمومي از نشانه‌هاي ديني بود. گرايش‌هاي مصاحبه‌شوندگان متنوع بود. آنچه چنين تنوعي را تبيين مي‌كند، «جايگاه نسلي» است. گرايش‌هاي بدبينانه و تقليل‌گرايانه‌ي معطوف به كاهش دينداري افراد ميان گروه‌هاي سني بالاتر از جمله هيئت امنا بيشتر از سايرين است. نوعي بدبيني نسلي را مي‌توان در اين قشر سراغ گرفت. از اين رو، نگاه گذشته‌گرايانه‌ا‌‌ي نسل پير به ساير افراد متعلق به نسل‌هاي ديگر و دينداري آن‌ها دارد. رويكرد مصاحبه‌شوندگان جوان عمدتاً معطوف به نگاه‌هاي متنوع و فعالانه بود. نسل پير، دينداري جوانان دوره‌ي خود را به مراتب بيشتر و بهتر ارزيابي مي‌كنند.
آنچه در بحث بعدي، در مصاحبه‌ها مورد توجه قرار گرفت، سنخ‌هاي دينداري است. مقايسه‌ي داده‌هاي پيمايشي قبلي با پيمايش حاضر، حاكي از آن است كه نرخ «مسجدروها» در كليه‌ي نسل‌ها كاهش يافته و محدود به گروه‌هاي سنّي جوان نيست. اولين نتيجه‌اي كه مي‌توان از مشاهده‌ي نرخ تغييرات در اين خصوص گرفت، فقدان كارامدي متغير «نسل» براي تبيين آن است. به عبارت ديگر، نمي‌توان نسل يا جايگاه نسلي را عامل تغيير دانست؛ چراكه به گونه‌اي فرانسلي روند مشاركت در مساجد در تمامي گروه‌هاي سني كاهش محسوسي يافته است. چنين تغييري را مي‌توان ناشي از تغيير نوع دينداري دانست، نه كاهش دينداري يا از دست‌رفتن دين در نسل‌هاي جوان. به عبارت ديگر، كاهش مشاركت جوانان در  برنامه‌هاي مساجد به صورت عام و نماز جماعت به صورت خاص، شاخصي براي كاهش دينداري افراد نيست؛ چراكه به صورت كاملاً فرانسلي در تمامي گروه‌هاي سنّي چنين امري را شاهديم. در چنين وضعيتي، بدترين تحليل نسبت‌دادن بي‌ديني يا كم‌ديني به تمامي گروه‌هاي نسلي است. آنچه اهميت دارد، شناسايي مشكلات در شيوه‌هاي مشاركت در مناسك اجتماعي يا مشكلات موجود در سطح اجتماعي است. در دهه‌هاي اخير در چگونگي اتيان مناسك اجتماعي تنوع ايجاد شده و برخي از مواردي كه تا پيش از آن امكان نداشته، با فراهم‌شدن زمينه‌ها و شرايط مورد توجه قرار گرفته‌اند. اعتكاف از جمله چنين مواردي است. به صورت كلي در تبيين چنين امري، نمي‌توان مشكل را از كنشگراني دانست كه گويه‌هاي ديگر مؤيد دينداري آن‌هاست. ضرورتاً موارد را بايد در سطوح كلان اجتماعي جستجو كرد.

از مزایای این پژوهش به ویژگی‌های ذیل می‌توان اشاره نمود:
1- این پژوهش اولین پژوهشی است که در باب حضور در نماز جماعت به‌طور اختصاصی انجام شده است.
2- در انجام این پیمایش از دو روش کمی با ابزار پرسش‌نامه و کیفی به روش مصاحبه‌ی عمیق به طور همزمان استفاده شده است.
3- جامعه‌ی آماری شامل شهروندان تهرانی بالای 15 سال است اعم از کسانی که به مسجد می‌روند و یا نمی‌روند و اعم از کسانی است که در نماز جماعت شرکت می‌کنند یا شرکت نمی‌کنند.

کلیدواژه‌ها:
نماز‌ جماعت، مسجد، حضور در نماز جماعت و مسجد، مناسک اجتماعی، مشارکت در مناسک اجتماعی، آسیب‌شناسی مشارکت در مناسک اجتماعی.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي