چهار شنبه 5 آذر 1399  |   8 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1177 تعداد بازدید : 4403


یافته‌های پژوهش ملی دین‌داری ایرانیان، گزارش روستایی،1390

طرح حاضر زیر نظر دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1390 انجام شده است.
شورای سیاست‌گذاری طرح متشکل از آقایان حجت‌الاسلام دکتر خاموشی، معاون پژوهشی و آموزشی حجت‌الاسلام موسوی هوایی و مدیر دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی دکتر فروغی بوده است. مجریان طرح آقایان عباس کاظمی و مهدی فرجی و ناظر طرح دکتر سیدحسین سراج‌زاده بوده‌اند. قابل ذکر است که این طرح در ادامه‌ي طرح «آزمون سنجه‌های دین‌داری در ایران؛ گزارش کل پنج شهر؛ 1386» انجام شده است.
طرح مذكور در چهار فصل كليات، روش‌شناسي، تحليل يافته‌ها و نتيجه‌گيري ارائه گرديده و در نهایت ضمائم آمده است.
در پژوهش حاضر تلاش گردیده تا براساس تجربیات ارزشمند تحقیقات پیشین و با کمک متخصصین این حوزه، مقیاسی از سنجش دین‌داری طراحی و سپس در کلیه استان‌های کشور در نقاط شهری و روستایی مورد آزمون قرار گیرد.
هدف کلی این بررسی، سنجش دین‌داری افراد واجد شرایط براساس معیارهایی است که در قالب سؤالات پرسش‌نامه طرح و پرسش از افراد واجد شرایط، اندازه‌گیری می‌شوند. جداول و تحلیل‌های مورد نظر توسط کارشناسان موضوعی طرح در قالب گزارش‌های مختلف ارائه می‌شود.
تکنیک جمع‌آوری اطلاعات در پژوهش حاضر پرسش‌نامه بوده است. این پرسش‌نامه از دو بخش کلی تشکیل شده است: بخش سؤالات زمینه‌ای و بخش سنجش مؤلفه¬های هفتگانه‌ی دین‌داری (همان‌طور که در بخش نظری نشان داده شده در نهایت مقیاس‌ها به سه بعد کلی قابل تقلیل هستند). در سؤالات زمینه‌ای، سؤالاتی از قبیل جنس، سن، تحصیلات، قومیت، درآمد و وضع فعالیت به همراه مذهب، وضعیت مذهبی خانواده و وضعیت تقلید از مرجع تقلید مطرح شده است.
همان‌طور که اشاره شده برای سنجش دین‌داری نیز از هفت بعد استفاده شده است که در ادامه به این ابعاد و گویه‌هایی که این ابعاد را ساخته‌اند، اشاره می‌کنیم:‌
1. احساسات و عواطف دینی:
برای سنجش این بعد از دین‌داری از 12 گویه استفاده شده است. این گویه‌ها به مضامینی چون احساس ترس از خدا، توبه کردن، تنبیه شدن از سوی خدا، احساس نزدیکی به خدا، احساس حضور خدا، احساس بدِ ناشی از گناه کردن، تنفر از توهین‌کنندگان به پیامبر و قرآن، کشته شدن در راه اسلام، علاقه به گسترش اسلام، ناراحت شدن از اینکه نماز قضا شود و ناراحت شدن از بی‌حجاب دیده شدن.
2. اعتقادات دینی:
برای سنجش این بعد از 9 گویه استفاده شده است که عبارت است از: اعتقاد به خدا، اعتقاد به پیامبر، اعتقاد به قرآن، اعتقاد به وجود شیطان، اعتقاد به عادل بودن خدا، اعتقاد به بهشت و جهنم، اعتقاد به روز قیامت، اعتقاد به امامان شیعه و اعتقاد به ظهور حضرت مهدی.  
3. اخلاقیات دینی (محرمات اخلاقی):
برای سنجش این بعد میزان رواج مواردی چون دروغ گفتن، غیبت کردن، تهمت زدن، تظاهر کردن، خیانت در امانت و رعایت نکردن حقوق دیگران استفاده شده است.
4. مناسک جمعی دینی:
برای سنجش مناسک جمعی دینی میزان حضور در نماز جماعت، نماز جمعه، جلسات قرآن، مراسم شب‌های احیا و برنامه‌های مذهبی مساجد، اعتکاف، جلسات دعا، سفره‌های نذری و هیئت‌های مذهبی پرسیده شده است.
5. رفتارهای واجب دینی:
در بحث رفتارهای واجب دینی میزان انجام نمازهای واجب، روزه گرفتن، انجام غسل، فطریه دادن، امر به معروف و نهی از منکر و دادن خمس و زکات پرسیده شده است.
6. محرمات شرعی و دینی:
برای سنجش میزان رواج محرمات دینی به مواردی چون مصرف مشروبات الکلی، انجام سقط جنین، ربا و حضور در مهمانی‌های مختلط اشاره شده است.
7. رفتارهای مستحبی:
برای سنجیدن رفتارهای مستحبی پرسیده‌ شده که افراد چقدر صدقه می‌دهند، چقدر نماز مستحبی، نماز شب و نماز اول وقت می‌خوانند، چقدر قرآن و دعا می‌خوانند، چقدر تعقیبات نماز انجام می‌دهید، چقدر استخاره می‌کنند، چقدر نذر می‌دهند و قربانی می‌کنند.
مجموعه‌ی سؤالات و گویه‌های فوق پرسش‌نامه‌ی این پژوهش را شکل می‌دهد.
جمعیت آماری این طرح، مجموعه افراد 15 تا 75 ساله ایرانی مسلمان (اعم از شیعه‌ اثنی‌عشری یا دیگر مذاهب اسلامی) خانوارهای معمولی ساکن است که عضو یکی از این خانوارها تلقی می‌شوند و در زمان اجرای عملیات میدانی، در محل اقامت خانوار حضور دارند یا در همان زمان در محل کار، مدرسه، دانشگاه و ... می‌باشند و بعد از پایان کار روزانه، تعطیلی مدرسه یا دانشگاه و غیره به محل اقامت خود بازمی‌گردند.
برای دست‌یابی به هدف این بررسی، در هریک از سطوح جغرافیایی مورد نظر (استان)، از روش نمونه‌گیری دو مرحله‌ای استفاده شده است.
کل نمونه جوامع روستایی مطالعه شده در کشور 6448 نفر بوده است که در 1241 خوشه روستایی کل کشور بررسی شده است.  نتايج تحقيق نشان دادند:

خصوصیات جمعیت نمونه:
یافته‌‌ها نشان می‌دهد که 47.8 درصد از پاسخگویانِ روستایی زن هستند و 52.2 درصد مرد هستند. بیشترین فراوانی پاسخگویان یعنی 30.5 مربوط به سن 15 تا 24 سال است. 67.3 درصد متأهل هستند.
جدول مربوط به تحصیلات پاسخگویان نشان می‌دهد که 30.7 درصد پاسخگویانِ روستایی (بیشترین تعداد) تحصیلاتی در حد راهنمایی و دبیرستان دارند.
داده‌ها نشان می‌دهد تحصیلات پدران پاسخگویان کمتر از آنان است. پدران 57.5 درصد از پاسخگویان (بیشترین تعداد) بی‌سواد هستند.
36.1 درصد از پاسخگویانِ روستایی شاغل هستند. 36.5 درصد نیز زنانِ‌ خانه‌دار هستند. 36.7 درصد روستاییان فارس هستند.
34.5 درصد بین 201 تا 350 هزار تومان در ماه هزینه دارند. این میزان هزینه در ماه بیشترین فراوانی را دارد.

خصوصیات مذهبی جمعیت نمونه:
91.3 درصد خانواده¬های روستایی ایرانی تعلقات دینی بالایی دارند.
82.6 درصد جمعیت نمونه‌ی روستایی اهل تشیع هستند و 17.4 درصد نیز اهل تسنن هستند. 81.8 درصد پاسخگویانِ شیعه اعلام کرده‌اند که مرجع تقلید دارند.
55.5 درصد از زنان روستایی از سن تکلیف و با مکلف شدن نماز خواندن را شروع کرده‌اند. 47.7 درصد مردان قبل از سن تکلیف نماز خواندن را شروع کرده‌اند.
48.9 درصد از پاسخگویان روستایی معتقدند در آینده توجه به دین بیشتر خواهد شد. 27.7 درصد معتقدند در آینده توجه به دین کمتر خواهد شد. 12.4 درصد گفته‌اند فرقی نمی‌‌کند.
68.1 درصد پاسخگویان کاملاً موافق‌ و موافق‌اند که فقط با دین می‌شود مشکلات اخلاقی و فرهنگی جامعه را حل کرد.
78.2 درصد روستاییان جامعه موجود را متظاهرانه توصیف کرده¬اند.

تجربه‌های دینی:
94.9 درصد پاسخگویانِ روستایی معتقدند که بعضی وقت‌ها احساس ترس از خدا به آن‌ها دست می‌دهد. 
95.6 درصد پاسخگویان گفته‌اند خیلی زیاد  و زیاد پیش آمده که توبه کنند و از خدا برای جبران گناهان خود کمک بخواهند.
91.4 درصد پاسخگویان خیلی زیاد و زیاد حس می‌کنند به خاطر کار بدی که انجام داده‌اند خدا تنبیه‌شان می‌کند.
96.8 درصد پاسخگویان خیلی زیاد و زیاد احساس نزدیکی به خدا می‌‌کنند.
98.2 درصد پاسخگویان خیلی زیاد و زیاد حضور خدا را در زندگی خود احساس می‌کنند.
95.4درصد گفته‌اند وقتی گناه می‌کنند حس خیلی بد و یا بدی پیدا می‌کنند.
در مجموع 98.4 درصد پاسخگویانِ روستایی تجربه‌های دینیِ خیلی زیاد و زیادی دارند.

عواطف دینی:
88.6 درصد پاسخگویانِ روستایی از کسی‌که به پیامبر اسلام توهین کند کاملاً متنفر و متنفرند.
83.7 درصد پاسخگویان گفته‌اند کاملاً آماده و یا آماده‌اند در راه اسلام کشته شوند.
89.4 درصد پاسخگویان علاقه‌ی خیلی زیاد و زیادی دارند که مردم جهان دین اسلام را بپذیرند.
89 درصد گفته‌اند اگر نمازم قضا شود خیلی ناراحت یا ناراحت می‌شوند.
98.8 درصد پاسخگویانِ روستایی گفته‌اند از کسی‌که به قرآن توهین کند کاملاً متنفر یا متنفرند.
96.8 درصد پاسخگویان گفته‌اند از این‌که خانواده‌ا‌شان یا خودشان بدون حجاب دیده شوند خیلی ناراحت یا ناراحت می‌شوند.
در مجموع 98.2 درصد پاسخگویانِ روستایی نسبت به مسایل دینی عواطف بسیار زیاد یا زیادی دارند.

اعتقادات دینی:
درباره‌ی اصل توحید، 99.7 درصد پاسخگویانِ روستایی گفته‌اند به خدا اعتقاد دارند و هیچ شکی در آن ندارند.
در مورد اصل نبوت، 99.7 درصد پاسخگویان اعتقاد دارند که حضرت محمد(ص) پیامبر خداست.
در مورد اعتقاد به قرآن، 99.5 درصد پاسخگویانِ روستایی کاملاً معتقد و معتقدند کلام خدا است و هرچه می‌گوید حقیقت محض است. 
درباره‌ی اصل عدل، 98.8 درصد پاسخگویان کاملاً معتقد و معتقدند که خدا عادل است و به کسی ظلم نمی‌کند.
94.6 درصد پاسخگویان کاملاً اعتقاد یا اعتقاد دارند که بهشت و جهنم وجود دارد.
درباره‌ی روز قیامت، 97.8 درصد کاملاً معتقدند و معتقدند که در روز قیامت به اعمال آن‌ها رسیدگی می‌شود.
در مورد اصل مهدویت، 97.4 درصد پاسخگویان کاملاً‌ معتقدند و معتقدند که حضرت مهدی(عج) ظهور خواهد کرد و زمین پر از عدل و داد خواهد شد.
در مجموع 99.7 درصد پاسخگویانِ روستایی اعتقادات دینی خیلی زیاد یا زیادی دارند.

پای‌بندی به قواعد اخلاقی:
57 درصد گفته‌اند خیلی کم و کم پیش آمده که متظاهرانه از کسی تعریف کنند.
58.6 درصد گفته‌اند خیلی کم و کم پیش آمده که دروغ بگویند.
85.7 درصد گفته‌اند خیلی کم کم پیش آمده که در امانت خیانت کنند.
61.1 درصد گفته‌اند خیلی کم، و کم پیش آمده که پشت دیگران حرف بزنند.
77.6 درصد گفته‌اند خیلی کم و کم پیش آمده که به کسی تهمت بزنند.
79.5 درصد گفته‌اند خیلی کم و کم پیش آمده که حقوق دیگران را رعایت نکنند.
در مجموع 83.7 درصد پاسخگویانِ روستایی خیلی زیاد و زیاد به اصول اخلاقی پای‌بند هستند.

مناسک جمعی دینی:
29.2 درصد بیشتر وقت‌ها یا همیشه و مرتب در نماز جماعت شرکت می‌کنند.
41.8 درصد پاسخگویان به زیارت اماکن دینی و اهل قبور می‌روند.
50.7 درصد پاسخگویان اصلاً در نماز جمعه شرکت نمی‌کنند.
31.9 درصد پاسخگویان اصلاً در جلسات قرآن شرکت نمی‌کنند.
31.9 درصد پاسخگویان خیلی بیشتر وقت‌ها یا همیشه و مرتب در مراسم شب‌های احیا شرکت می‌کنند.
33.4 درصد بیشتر وقت‌ها یا همیشه و مرتب در برنامه‌های مذهبی مساجد شرکت دارند. 4/71 درصد پاسخگویان اصلاً به اعتکاف نمی‌روند.
31 درصد پاسخگویان بیشتر وقت‌ها ویا همیشه در جلسات دعا شرکت می‌کنند.
44.8 درصد بیشتر وقت‌ها یا همیشه و مرتب در جلسات سفره‌های نذری شرکت می‌کنند.
در مجموع 17.8 درصد پاسخگويانِ شهري در مراسم جمعي شرکت مي‌کنند.

رفتارهای واجب دینی:
87.9 درصد پاسخگویانِ روستایی همیشه یا بیشتر وقت‌ها نماز می‌خوانند.
88.2 درصد پاسخگویان همیشه یا بیشتر وقت‌ها روزه می‌گیرند.
93.6 درصد پاسخگویانِ روستایی در صورت وجوب همیشه غسل یا بیشتر وقت‌ها غسل می‌کنند.
86.2 درصد پاسخگویان همیشه یا بیشتر وقت‌ها فطریه‌ی خود را می‌دهند.
44.7 درصد پاسخگویان همیشه ویادرصد بیشتر وقت‌ها امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.
50.6 درصد پاسخگویان همیشه یا بیشتر وقت‌ها خمس و زکات می‌دهند.
در مجموع 86.1 درصد پاسخگویانِ روستایی همیشه یا بیشتر وقت‌ها رفتارهای واجب خود را انجام می‌دهند.

محرمات دینی:
60.5 درصد از پاسخگویان روستایی در مورد مراسم عروسی که بعضی‌ در آن مشروب می‌خورند گفته‌اند فکر مي‌کنم جايي که مشروب هست من نبايد بنشينم، پس ترجيح مي‌دهم مهماني را ترک کنم.
75.3 درصد يا حدود دو سوم پاسخگويانِ روستایی گفته‌اند در صورت بارداری ناخواسته‌ برای خانواده‌ای توصيه مي‌کنم که سقط جنين نکنند و بچه را نگه دارند.
80.8 درصد در مورد داشتن پول اضافه و قرض دادن آن گفته‌اند در هيچ شرايطي سود پول را نخواهم گرفت. 21.1 درصد پاسخگويانِ روستایی گفته‌اند اگر حکم ربا نداشته باشد سود پول را محاسبه خواهم کرد.
60.1 درصد پاسخگويانِ روستایی در مورد شرکت در مهمانی‌های مختلط گفته‌اند ترجيح مي‌دهم مهماني را ترک کنم. در حدود يک سوم (33.9 درصد) گفته‌اند خيلي به آنها نزديک نمي‌شوم و در يک گوشه‌اي مي‌نشينم.
در مجموع حدود دو سوم پاسخگويانِ شهري (65.4 درصد) محرمات را ترک مي‌کنند.
در مجموع 76.2 درصد پاسخگویان روستایی محرمات را ترک مي‌کنند.

مستحبات عبادی:
21.4 درصد پاسخگویانِ روستایی اصلاً نماز مستحبی نمی‌خوانند. 78.6 درصد نماز مستحبی می‌خوانند.
30.5 درصد چندبار در هفته و 43.5 درصد هر روز نماز اول وقت می‌خوانند.
74.9 درصد پاسخگویان قرآن می‌خوانند.
82.6 درصد پاسخگویان دعا می‌خوانند.
55.1 درصد پاسخگویان اصلاً نماز شب نمی‌خوانند.
68.1 درصد پاسخگویان تعقیبات نماز را انجام می‌دهند.
64.7 درصد پاسخگویان روزه مستحبی می‌گیرند.
84.3 درصد پاسخگویانِ روستایی رفتارهای مستحبی عبادی را انجام می‌دهند

مستحبات فرهنگی:
یافته‌ها نشان می‌دهد که 98.9 درصد پاسخگویانِ روستایی صدقه می‌دهند.
74.4 درصد پاسخگویان استخاره می‌کنند.
97.6 درصد پاسخگویان نذر می‌کنند.
81.5 درصد پاسخگویان قربانی می‌کنند.
در مجموع 97.2 درصد پاسخگویانِ روستایی رفتارهای مستحبی عبادی را انجام می‌دهند.

کلیدواژه‌ها:
دین‌داری، دین‌داری ایرانیان، دین‌داری روستاییان ایران، تجربه‌های دینی، عواطف دینی، اعتقادات دینی، پای‌بندی به قواعد اخلاقی، مناسک جمعی دینی، ترک محرمات دینی، رفتارهای واجب دینی، مستحبات عبادی، مستحبات فرهنگی.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي