سه شنبه 11 آذر 1399  |   14 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1176 تعداد بازدید : 5232


یافته‌های پژوهش ملی دین‌داری ایرانیان، گزارش شهری،1390

طرح حاضر زیر نظر دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1390 انجام شده است.
شورای سیاست‌گذاری طرح متشکل از آقایان حجت‌الاسلام دکتر خاموشی، معاون پژوهشی و آموزشی حجت‌الاسلام موسوی هوایی و مدیر دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی دکتر فروغی بوده است. مجریان طرح آقایان عباس کاظمی و مهدی فرجی و ناظر طرح دکتر سیدحسین سراج‌زاده بوده‌اند. قابل ذکر است که این طرح در ادامه‌ي طرح «آزمون سنجه‌های دین‌داری در ایران؛ گزارش کل پنج شهر؛ 1386» انجام شده است.
طرح مذكور در چهار فصل كليات، روش‌شناسي، تحليل يافته‌ها و نتيجه‌گيري ارائه گرديده و در نهایت ضمائم آمده است.
در پژوهش حاضر تلاش گردیده تا براساس تجربیات ارزشمند تحقیقات پیشین و با کمک متخصصین این حوزه، مقیاسی از سنجش دین‌داری طراحی و سپس در کلیه استان‌های کشور در نقاط شهری و روستایی مورد آزمون قرار گیرد.
هدف کلی این بررسی، سنجش دین‌داری افراد واجد شرایط براساس معیارهایی است که در قالب سؤالات پرسش‌نامه طرح و پرسش از افراد واجد شرایط، اندازه‌گیری می‌شوند. جداول و تحلیل‌های مورد نظر توسط کارشناسان موضوعی طرح در قالب گزارش‌های مختلف ارائه می‌شود.
تکنیک جمع‌آوری اطلاعات در پژوهش حاضر پرسش‌نامه بوده است. این پرسش‌نامه از دو بخش کلی تشکیل شده است: بخش سؤالات زمینه‌ای و بخش سنجش مؤلفه¬های هفتگانة دین‌داری (همان طور که در بخش نظری نشان داده شده در نهایت مقیاس‌ها به سه بعد کلی قابل تقلیل هستند). در سؤالات زمینه‌ای، سؤالاتی از قبیل جنس، سن، تحصیلات، قومیت، درآمد و وضع فعالیت به همراه مذهب، وضعیت مذهبی خانواده و وضعیت تقلید از مرجع تقلید مطرح شده است.
همان‌طور که اشاره شده برای سنجش دین‌داری نیز از هفت بعد استفاده شده است که در ادامه به این ابعاد و گویه‌هایی که این ابعاد را ساخته‌اند، اشاره می‌کنیم:‌
1. احساسات و عواطف دینی:
برای سنجش این بعد از دین‌داری از 12 گویه استفاده شده است. این گویه‌ها به مضامینی چون احساس ترس از خدا، توبه کردن، تنبیه شدن از سوی خدا، احساس نزدیکی به خدا، احساس حضور خدا، احساس بدِ ناشی از گناه کردن، تنفر از توهین‌کنندگان به پیامبر و قرآن، کشته شدن در راه اسلام، علاقه به گسترش اسلام، ناراحت شدن از اینکه نماز قضا شود و ناراحت شدن از بی‌حجاب دیده شدن.
2. اعتقادات دینی:
برای سنجش این بعد از 9 گویه استفاده شده است که عبارت است از: اعتقاد به خدا، اعتقاد به پیامبر، اعتقاد به قرآن، اعتقاد به وجود شیطان، اعتقاد به عادل بودن خدا، اعتقاد به بهشت و جهنم، اعتقاد به روز قیامت، اعتقاد به امامان شیعه و اعتقاد به ظهور حضرت مهدی.  
3. اخلاقیات دینی (محرمات اخلاقی):
برای سنجش این بعد میزان رواج مواردی چون دروغ گفتن، غیبت کردن، تهمت زدن، تظاهر کردن، خیانت در امانت و رعایت نکردن حقوق دیگران استفاده شده است.
4. مناسک جمعی دینی:
برای سنجش مناسک جمعی دینی میزان حضور در نماز جماعت، نماز جمعه، جلسات قرآن، مراسم شب‌های احیا و برنامه‌های مذهبی مساجد، اعتکاف، جلسات دعا، سفره‌های نذری و هیئت‌های مذهبی پرسیده شده است.
5. رفتارهای واجب دینی:
در بحث رفتارهای واجب دینی میزان انجام نمازهای واجب، روزه گرفتن، انجام غسل، فطریه دادن، امر به معروف و نهی از منکر و دادن خمس و زکات پرسیده شده است.
6. محرمات شرعی و دینی:
برای سنجش میزان رواج محرمات دینی به مواردی چون مصرف مشروبات الکلی، انجام سقط جنین، ربا و حضور در مهمانی‌های مختلط اشاره شده است.
7. رفتارهای مستحبی:
برای سنجیدن رفتارهای مستحبی پرسیده‌ شده که افراد چقدر صدقه می‌دهند، چقدر نماز مستحبی، نماز شب و نماز اول وقت می‌خوانند، چقدر قرآن و دعا می‌خوانند، چقدر تعقیبات نماز انجام می‌دهید، چقدر استخاره می‌کنند، چقدر نذر می‌دهند و قربانی می‌کنند.
مجموعه‌ی سؤالات و گویه‌های فوق پرسش‌نامه‌ی این پژوهش را شکل می‌دهد.
جمعیت آماری این طرح، مجموعه افراد 15 تا 75 ساله ایرانی مسلمان (اعم از شیعه‌ اثنی‌عشری یا دیگر مذاهب اسلامی) خانوارهای معمولی ساکن است که عضو یکی از این خانوارها تلقی می‌شوند و در زمان اجرای عملیات میدانی، در محل اقامت خانوار حضور دارند یا در همان زمان در محل کار، مدرسه، دانشگاه و... می‌باشند و بعد از پایان کار روزانه، تعطیلی مدرسه یا دانشگاه و غیره به محل اقامت خود بازمی‌گردند.
برای دست‌یابی به هدف این بررسی، در هریک از سطوح جغرافیایی مورد نظر (استان)، از روش نمونه‌گیری دو مرحله‌ای استفاده شده است.
کل نمونه جوامع شهري مطالعه شده در کشور 11620 نفر بوده است که در 3493 خوشه شهري کل کشور بررسي شده است.
نتايج تحقيق نشان دادند:

خصوصیات جمعیت نمونه:
نيمي (50.1 درصد) از پاسخگويانِ شهري اين پژوهش زن و نيمي ديگر (49.9 درصد) مرد هستند.
تجمع اصلي پاسخگويان (28.7 درصد) در گروه سني 15 تا 24 سال هستند.
حدود يک سوم پاسخگويانِ شهري (32.1 درصد) مجرد و در حدود دو سوم آنان (64.4 درصد) متأهل بوده‌اند.
حدود سه چهارم پاسخگويان (74.5 درصد) بين مقطع راهنمايي تا ليسانس پراکنده شده‌اند.
اين در حالي است که 30.9 درصد پاسخگويان پدراني بي‌سواد داشتند.
داده‌ها نشان مي‌دهد 71.4 درصد پاسخگويانِ شاغل در بخش خصوصي فعاليت مي‌کنند و 28.6 درصد نيز در بخش دولتي. 34 درصد از پاسخگويانِ شهري را زنان خانه‌دار و 30.4 درصد جمعيت را افراد شاغل تشکيل مي‌دهند.
همچنين 57.9 درصد شاغلين حقوق‌بگيرند.
نيمي از پاسخگويان (51.3 درصد) فارس هستند.
يک چهارم جمعيت (25.7 درصد)‌ کمتر از ماهي 350 هزار تومان و يک چهارم ديگر (25.5 درصد) بين 501 تا 800 هزار تومان در ماه هزينه دارند.
خصوصیات مذهبی جمعیت نمونه
بيش از 76.1 درصد خانواده¬هاي شهري ايراني تعلقات ديني بالايي دارند.
96.4 درصد جمعيت نمونه پاسخگويانِ شهري شيعه و 3.6 درصد نيز سني هستند. 73.9 درصد پاسخگويانِ شهري شيعه اين پژوهش مرجع تقليد دارند.
47.3 درصدشان از سن تکليف نماز خواندن را شروع کرده‌اند.
56.1 درصد موافق اين ايده هستند که فقط با دين مي‌شود مشکلات اخلاقي و فرهنگي جامعه را حل کرد.
76.1 درصد با اینکه این روزها مردم واقعاً نمی‌دانند دین‌دار واقعی کیست و آدم متظاهر و ریاکار کیست موافقت کرده‌اند.

تجربه‌های دینی:
89.3 درصد پاسخگويانِ شهري در حد زیاد معتقدند که بعضي وقت‌ها احساس ترس از خدا به آنان دست مي‌دهد.
90.4 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند زياد پيش مي‌آيد که توبه کنند و از خدا براي جبران گناهان خود کمک بخواهند.
84.3 درصد موافق هستند که بعضي وقت‌ها احساس مي‌کنند خدا به خاطر کار بدي که انجام داده‌اند، تنبيه‌شان مي‌کند. اما
به ترتيب 89.1 درصد با اين نکته که گاهي احساس نزديکي بيشتري به خدا مي‌کنند، موافقند.
91.1 درصد زياد حضور خدا  را در زندگي خود احساس کرده¬اند.
88.8 درصد موافق این بودند که هنگام گناه حس بدي به آنها دست مي¬دهد.
در مجموع 92.5 درصد پاسخگویان شهری از تجربه‌های دینی برخوردارند.

عواطف دینی:
88 درصد پاسخگويانِ شهري از کسي که به پيامبر اسلام توهين کند متنفرند.
66.7 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند: آماده‌اند در راه اسلام کشته شوند.
75.4 درصد پاسخگويان علاقه‌ی زيادي دارند که همة مردم جهان دين اسلام را بپذيرند.
76.1 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند اگر نمازم قضا شود ناراحت مي‌شوند.
87.1 درصد گفته‌اند از کسي که به قرآن توهين کند متنفرند.
در مجموع 84.3 درصد پاسخگویان شهری از عواطف و علقه‌های دینی برخوردارند.

اعتقادات دینی:
در مورد اعتقاد به خدا ميان پاسخگويانِ شهري وفاقي حداکثري برقرار است. 98.2 درصد آنان به خدا اعتقاد دارند.
93.9 درصد پاسخگويانِ شهري معتقدند قرآن کلام خدا است و هرچه مي‌گويد حقيقت محض است.
96 درصد پاسخگويانِ شهري معتقدند که خدا عادل است و به کسي ظلم نمي‌کند.
89.1 درصد پاسخگويانِ شهري به ظهور حضرت مهدي (عج) اعتقاد دارند.
در مجموع 95.7 درصد پاسخگویان اعتقادات دینی را باور دارند.

پای‌بندی به قواعد اخلاقی:
59 درصد گفته‌اند کم پيش آمده است که از کسي بدشان بيايد اما در موقعيتي قرار بگيريد که به هر دليلي از او تعريف کنند یا به عبارتی رفتار متظاهرانه داشته باشند.
57.7 درصد گفته‌اند کم پيش آمده که دروغ بگويند.
86.6 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند کم پيش آمده که در امانت خيانت کنند.
60.2 درصد گفته‌اند کم پيش آمده که غيبت کنند.
77.9 درصد از پاسخگويانِ شهري گفته‌اند کم پيش آمده که به کسي تهمت بزنند.
79.9 درصد گفته‌اند گفته‌اند کم پيش آمده که به حقوق ديگران تعدي کنند.
در مجموع 85.2 درصد پاسخگويانِ شهري تقيد زيادي به اخلاق ديني دارند.

مناسک جمعی دینی:
51.1 درصد پاسخگويانِ شهري نماز جماعت نمي‌خوانند.
44.7 درصد پاسخگویان به زیارت اماکن دینی و اهل قبور می‌روند.
44.5 درصد اصلاً در نماز جمعه شرکت نمي‌کنند.
از ميان پاسخگويانِ شهري 25.2 درصد اصلاً در جلسات قرآن شرکت نمي‌کنند.
51 درصد از پاسخگویان شهری به طور هميشگي در مراسم شب‌هاي احيا شرکت مي‌کنند.
نزديک به يک چهارم پاسخگويانِ شهري (24.7 درصد) اصلاً در برنامه‌هاي مذهبی مساجد حاضر نمي‌شوند.
66.5 درصد پاسخگويانِ شهري اصلاً در مراسم اعتکاف شرکت نمي‌کنند.
14.7 درصد پاسخگويانِ شهري اصلاً در جلسات دعا شرکت نمي‌کنند. 57.4 درصد خيلي کم، یا بعضي وقت‌ها در جلسات دعا شرکت مي‌کنند.
10.9 درصد جامعه نمونه پاسخگويانِ شهري هميشه و مرتب در جلسات سفره‌هاي نذري شرکت مي‌کنند. 23.5 درصد بيشتر وقت‌ها، 34.6 درصد بعضي وقت‌ها.
در مجموع 14.4 درصد پاسخگويانِ شهري اصلاً در هيچ نوعي از اين مراسم جمعي شرکت نمي‌کنند و ميزان مشارکت بيش از يک سوم (35.4 درصد) ‌خيلي کم است. يک سوم جمعيت (32.4 درصد) ‌بعضي وقت‌ها در چنين مراسمي حاضر مي‌شوند، 15.2 درصد بيشتر وقت‌ها و 2.6 درصد هميشه و مرتب.

رفتارهای واجب دینی:
61 درصد پاسخگويانِ شهري هميشه نماز مي‌خوانند.
62.9 درصد پاسخگويانِ شهري هميشه روزه مي‌گيرند.
70.3 درصد پاسخگویان شهری هميشه به انجام غسل‌های واجب تقید دارند.
69.2 درصد پاسخگويان هميشه فطرية خود را مي‌دهند.
40.3 درصد گفته‌اند امر به معروف و نهي از منکر مي‌کنند.
پرداخت خمس و زکات توسط 48.5 درصد پاسخگويانِ شهري انجام مي‌شود.
در مجموع 76.9 درصد پاسخگويانِ شهري به انجام رفتارهاي ديني واجب مي‌پردازند.

محرمات دینی:
نزديک به نيمي از پاسخگويانِ شهري (48.8 درصد) در مورد مراسم عروسی که بعضی‌ در آن مشروب می‌خورند گفته‌اند فکر مي‌کنم جايي که مشروب هست من نبايد بنشينم، پس ترجيح مي‌دهم مهماني را ترک کنم.
2/68 درصد يا حدود دو سوم پاسخگويانِ شهري گفته‌اند در صورت بارداری ناخواسته‌ برای خانواده‌ای توصيه مي‌کنم که سقط جنين نکنند و بچه را نگه دارند.
71.1 درصد در مورد داشتن پول اضافه و قرض دادن آن گفته‌اند در هيچ شرايطي سود پول را نخواهم گرفت. 21.1 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند اگر حکم ربا نداشته باشد سود پول را محاسبه خواهم کرد.
نزديک به نصف (47.4 درصد) پاسخگويانِ شهري در مورد شرکت در مهمانی‌های مختلط گفته‌اند ترجيح مي‌دهم مهماني را ترک کنم. در حدود يک سوم (33.9 درصد) گفته‌اند خيلي به آنها نزديک نمي‌شوم و در يک گوشه‌اي مي‌نشينم.
در مجموع حدود دو سوم پاسخگويانِ شهري (65.4 درصد) محرمات را ترک مي‌کنند.

رفتارهای مستحبات عبادی:
28.1 درصد گفته‌اند اصلاً نماز مستحبي نمي‌خوانند. 72.9 درصد از پاسخگویان شهری نماز مستحبي مي‌خوانند.
35.5 درصد پاسخگويانِ شهري گفته‌اند نمازشان را هميشه اول وقت مي‌خوانند. 26.9 درصد هم گفته‌اند در هفته چند نوبت نمازشان را اول وقت مي‌خوانند.
84.1 درصد پاسخگويانِ شهري قرآن مي‌خوانند.
در مورد دعا کردن، داده‌ها نشان مي‌دهد 87.8 درصد دعا مي‌خوانند.
نزدیک به نيمي از پاسخگويانِ شهري (46.1 درصد) نماز شب مي‌خوانند.
66.1 درصد افراد تعقيبات نماز را انجام مي‌دهند.
نزدیک به دو سوم پاسخگويانِ شهري (64.1 درصد) روزه مستحبي مي‌گيرند.
در مجموع 79.7 درصد پاسخگويانِ شهري مبادرت به انجام رفتارهاي مستحبي عبادي مي‌کنند.

رفتارهای مستحبات فرهنگی:
در زمينه رفتارهاي مستحبي فرهنگي 96.3 درصد افراد گفته‌اند صدقه مي‌دهند.
69.9 درصد پاسخگويانِ شهري استخاره مي‌کنند.
93.6 درصد افراد نذر مي‌کنند.
77.9 درصد قرباني مي‌کنند.
در مجموع 94.6 درصد پاسخگويانِ شهري رفتارهاي مستحبي فرهنگي را به جا مي‌آورند.

کلیدواژه‌ها:
دین‌داری، دین‌داری ایرانیان، دین‌داری شهرنشینان ایران، تجربه‌های دینی، عواطف دینی، اعتقادات دینی، پای‌بندی به قواعد اخلاقی، مناسک جمعی دینی، ترک محرمات دینی، رفتارهای واجب دینی، مستحبات عبادی، مستحبات فرهنگی.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي