سه شنبه 11 آذر 1399  |   14 ربیع الثانی 1442

 

...
شماره : 1166 تعداد بازدید : 4102


یافته‌های پژوهش ملی دینداری ایرانیان (گزارش كل ،1390)

عباس كاظمي ـ مهدي فرجي

طرح حاضر زیر نظر دفتر برنامه‌ريزي پژوهش‌هاي كاربردي معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1390 انجام شده است.
شورای سیاست‌گذاری طرح متشکل از آقایان حجت‌الاسلام دکتر خاموشی، معاون پژوهشی و آموزشی حجت‌الاسلام موسوی هوایی و مدیر دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی دکتر فروغی بوده است. مجریان طرح آقایان عباس کاظمی و مهدی فرجی و ناظر طرح دکتر سیدحسین سراج‌زاده بوده‌اند. قابل ذکر است که این طرح در ادامه‌ي طرح «آزمون سنجه‌های دین‌داری در ایران؛ گزارش کل پنج شهر؛ 1386» انجام شده است.
طرح مذكور در چهار فصل كليات، روش‌شناسي، تحليل يافته‌ها و نتيجه‌گيري ارائه گرديده و در نهایت ضمائم آمده است.
در پژوهش حاضر تلاش گردیده تا براساس تجربیات ارزشمند تحقیقات پیشین و با کمک متخصصین این حوزه، مقیاسی از سنجش دین‌داری طراحی و سپس در کلیه استآن‌های کشور در نقاط شهری و روستایی مورد آزمون قرار گیرد.
هدف کلی این بررسی، سنجش دین‌داری افراد واجد شرایط براساس معیارهایی است که در قالب سؤالات پرسش‌نامه طرح و پرسش از افراد واجد شرایط، اندازه‌گیری می‌شوند. جداول و تحلیل‌های مورد نظر توسط کارشناسان موضوعی طرح در قالب گزارش‌های مختلف ارائه می‌شود.
تکنیک جمع‌آوری اطلاعات در پژوهش حاضر پرسش‌نامه بوده است. این پرسش‌نامه از دو بخش کلی تشکیل شده است: بخش سؤالات زمینه‌ای و بخش سنجش مؤلفه¬های هفتگانه‌ی دین‌داری (همان طور که در بخش نظری نشان داده می‌شود در نهایت به سه بعد کلی قابل تقلیل هستند). در سؤالات زمینه‌ای، سؤالاتی از قبیل جنس، سن، تحصیلات، قومیت، درآمد و وضع فعالیت به همراه مذهب، وضعیت مذهبی خانواده و وضعیت تقلید از مرجع تقلید مطرح شده است.
همان‌طور که اشاره شد برای سنجش دین‌داری نیز از هفت بعد استفاده شده است که در ادامه به این ابعاد و گویه‌هایی که این ابعاد را ساخته‌اند، اشاره می‌کنیم:‌
1. احساسات و عواطف دینی: برای سنجش این بعد از دین‌داری از 12 گویه استفاده شده است. این گویه‌ها به مضامینی چون احساس ترس از خدا، توبه کردن، تنبیه شدن از سوی خدا، احساس نزدیکی به خدا، احساس حضور خدا، احساس بدِ ناشی از گناه کردن، تنفر از توهین‌کنندگان به پیامبر و قرآن، کشته شدن در راه اسلام، علاقه به گسترش اسلام، ناراحت شدن از اینکه نماز قضا شود و ناراحت شدن از بی‌حجاب دیده شدن.
2. اعتقادات دینی: برای سنجش این بعد از 9 گویه استفاده شده است که عبارت است از: اعتقاد به خدا، اعتقاد به پیامبر، اعتقاد به قرآن، اعتقاد به وجود شیطان، اعتقاد به عادل بودن خدا، اعتقاد به بهشت و جهنم، اعتقاد به روز قیامت، اعتقاد به امامان شیعه و اعتقاد به ظهور حضرت مهدی.  
3. اخلاقیات دینی (محرمات اخلاقی): برای سنجش این بعد میزان رواج مواردی چون دروغ گفتن، غیبت کردن، تهمت زدن، تظاهر کردن، خیانت در امانت و رعایت نکردن حقوق دیگران استفاده شده است.
4. مناسک جمعی دینی: برای سنجش مناسک جمعی دینی میزان حضور در نماز جماعت، نماز جمعه، جلسات قرآن، مراسم شب‌های احیا و برنامه‌های مذهبی مساجد، اعتکاف، جلسات دعا، سفره‌های نذری و هیئت‌های مذهبی پرسیده شده است.
5. رفتارهای واجب دینی: در بحث رفتارهای واجب دینی میزان انجام نمازهای واجب، روزه گرفتن، انجام غسل، فطریه دادن، امر به معروف و نهی از منکر و دادن خمس و زکات پرسیده شده است.
6. محرمات شرعی و دینی: برای سنجش میزان رواج محرمات دینی به مواردی چون مصرف مشروبات الکلی، انجام سقط جنین، ربا و حضور در مهمانی‌های مختلط اشاره شده است.
7. رفتارهای مستحبی: برای سنجیدن رفتارهای مستحبی پرسیده‌ شده که افراد چقدر صدقه می‌دهند، چقدر نماز مستحبی، نماز شب و نماز اول وقت می‌خوانند، چقدر قرآن و دعا می‌خوانند، چقدر تعقیبات نماز انجام می‌دهید، چقدر استخاره می‌کنند، چقدر نذر می‌دهند و قربانی می‌کنند.
مجموعه‌ی سؤالات و گویه‌های فوق پرسش‌نامه‌ی این پژوهش را شکل می‌دهد.
جمعیت آماری این طرح، مجموعه افراد 15 تا 75 ساله ایرانی مسلمان (اعم از شیعه‌ اثنی‌عشری یا دیگر مذاهب اسلامی) خانوارهای معمولی ساکن است که عضو یکی از این خانوارها تلقی می‌شوند و در زمان اجرای عملیات میدانی، در محل اقامت خانوار حضور دارند یا در همان زمان در محل کار، مدرسه، دانشگاه و... می‌باشند و بعد از پایان کار روزانه، تعطیلی مدرسه یا دانشگاه و غیره به محل اقامت خود بازمی‌گردند.
برای دست‌یابی به هدف این بررسی، در هریک از سطوح جغرافیایی مورد نظر (استان)، از روش نمونه‌گیری دو مرحله‌ای استفاده شده است.
نتايج تحقيق نشان دادند:

خصوصیات جمعیت نمونه:
از نظر ترکیب جنسیتی 50.1 درصد پاسخگویان زن و 49.9 درصد مرد هستند.
ترکیب سنی پاسخگویان نیز نشان می‌دهد که جوانان بیشترین سهم را به خودشان اختصاص داده‌اند: 28 درصد 15 تا 24 ساله هستند.
29.8 درصد پاسخگویان مجرد و 66.6 درصد متأهل هستند.
25.5 درصد راهنمایی و دبیرستان را پشت سر گذاشته‌اند و 25.8 درصد دیپلم یا پیش دانشگاهی هستند. اما نسل قبل یعنی پدران پاسخگویان اغلب بی‌سواد و کم‌سواد هستند: 42 درصد بی‌سواد و 30.9 درصد کم‌سواد هستند.
به لحاظ وضع فعالیت، 34.9 درصد پاسخگویان زنان خانه‌دار و 33.3 درصد افراد شاغل هستند. 76.2 درصد پاسخگویانِ شاغل نیز در بخش خصوصی فعالیت می‌کنند. 49.8 درصد شاغلین حقوق‌بگیرند و 46.8 درصد کارکن مستقل.
ترکیب قومیتی کشور در این تحقیق نیز  به ترتیب فارس (46.6 درصد)، ترک (18.9 درصد)، کرد (10 درصد)، لر و لک (9.8 درصد) و درصد باقی مانده نیز سایر قومیت ها را تشکیل می دهد.  هزینة ماهانة 71.6 پاسخگویان زیر 500 هزار تومان است.

خصوصیات مذهبی جمعیت نمونه:
62.9 درصد پاسخگویان گفته‌اند در خانواده‌ای مذهبی زندگی می‌کنند.
91 درصد شیعه و 9 درصد سنی هستند.
81.3 درصد پاسخگویانِ شیعه مرجع تقلید دارند.
53.6 درصد زنان و دختران پاسخگو از سن تکلیف نماز خواندن را شروع کرده‌اند. 44.6 درصد پسران و مردان پاسخگو قبل از سن تکلیف نماز خواندن را شروع کرده‌اند.
39.8 درصد پاسخگویان به وضعیت دین در آینده خوش‌بین هستند.
62 درصد کارکرد حداکثری برای دین قائل هستند و معتقدند فقط با دین می‌توان مشکلات فرهنگی و اجتماعی را حل کرد.
78.3 درصد مردم نگاه بدبینآن‌های به یکدیگر دارند و معتقدند این روزها واقعاً نمی‌دانند که دین‌دار واقعی کیست و آدم متظاهر و ریاکار کیست.

تجربه‌های دینی:
زندگی ایرانیان در زمینه‌های متعدد و متنوعی مملو از تجربه‌ها و عواطف دینی است. به‌طوری که 92.7 درصد پاسخگویان معتقدند که بعضی وقت‌ها احساس ترس از خدا به آنان دست می‌دهد.
برای 94.3 درصد زیاد پیش آمده که برای جبران گناهان‌شان حس توبه و طلب بخشش از خدا به آن‌ها دست دهد.
88.9 درصد پاسخگویان معتقد بعضی وقت‌ها احساس می‌کنند خدا به خاطر کار بدی که انجام داده‌اند، تنبیه‌شان می‌کند.
94.1 درصد پاسخگویان گاهی اوقات احساس نزدیکی زیادی به خدا می‌کنند.
96.6 درصد پاسخگویان حضور خدا را در زندگی خود زیاد احساس می‌کنند.
94.2 درصد پاسخگویان معتقدند که وقتی گناه می‌کنند حس بدی به آن‌ها دست می‌دهد.
در مجموع 96.9 درصد پاسخگویان از تجربه‌های دینی برخوردارند.

عواطف دینی:
96.3 درصد پاسخگویان از کسی که به پیامبر اسلام توهین کند متنفرند.
78.8 درصد حاضرند در راه اسلام کشته شوند.
85.2 درصد پاسخگویان دوست دارند تمام مردم جهان دین اسلام را بپذیرند.
86.1 درصد پاسخگویان اگر نمازشان قضا شود ناراحت می‌شوند.
96.5 درصد پاسخگویان از کسی که به قرآن توهین کند متنفرند.
92.7 درصد پاسخگویان از اینکه خانواده‌ا‌شان یا خودشان بدون حجاب دیده شوند ناراحت می‌شوند.
در مجموع 9/94 درصد پاسخگویان از عواطف و علقه‌های دینی برخوردارند.

اعتقادات دینی:
99.3 درصد پاسخگویان معتقد به خدا هستند و هیچ شکی در آن ندارند.
99.3 درصد به اصل توحید اعتقاد دارند.
98.7 درصد به اصل نبوت اعتقاد دارند.
98.2 درصد معتقدند قرآن کلام خدا است و هرچه می‌گوید حقیقت محض است.
92.6 درصد به وجود شیطان معتقد هستند.
98 درصد به اصل عدل اعتقاد دارند.
91.9 درصد به وجود بهشت و جهنم اعتقاد دارند.
95.4 درصد معتقدند که در روز قیامت به اعمال آن‌ها رسیدگی می‌شود.
95.4 درصد به ظهور حضرت مهدی(عج) اعتقاد دارند.
پاسخگویان از اعتقادات دینی بسیاری بالایی برخوردار هستند. در مجموع 98.8 درصد پاسخگویان اعتقادات دینی را باور دارند.

پای‌بندی به قواعد اخلاقی:
در این بخش پراکندگی پاسخگویان به وضوح قابل مشاهده است. چنان‌که 56.7 درصد پاسخگویان گفته‌اند کمتر پیش می‌آید که رفتارهای متظاهرانه از آن‌ها سر بزند. در حالی که 30.3 درصد گفته‌اند گاهی اوقات، 9.1 درصد گفته‌اند زیاد و 3.9 درصد گفته‌اند خیلی زیاد پیش آمده که متظاهرانه رفتار کنند.
در مجموع 43.3 درصد پاسخگویان طبق اصول اخلاقی رفتار نمی‌کنند.
برای 56.6درصد پاسخگویان کمتر پیش آمده که دروغ بگویند. 33.4 درصد گاهی اوقات دروغ می‌گویند و 10.1 درصد هم زیاد. در مجموع برای 43.5 درصد پاسخگویان پیش می‌آید که به هر دلیلی دروغ بگویند.
اما در مورد خیانت در امانت وضع فرق می‌کند. 88 درصد پاسخگویان به صراحت گفته‌اند کم پیش آمده که در امانت کسی خیانت کنند.
60.6 درصد پاسخگویان گفته‌اند کم پیش می‌آید که غیبت کسی را بکنند. 29.7 درصد گفته‌اند گاهی اوقات و 9.7 درصد گفته‌اند زیاد پشت سر دیگران حرف می‌زنند. در مجموع 39.4 درصد پاسخگویان به طور معمول پشت سر دیگران حرف می‌زنند.
78.9 درصد پاسخگویان گفته‌اند در زندگی‌شان کم پیش آمده که به کسی تهمت بزنند. 17.7 درصد گفته‌اند گاهی 3.4 درصد گفته‌اند زیاد به دیگران تهمت زده‌اند. در مجموع برای 21.1 درصد پاسخگویان پیش آمده است که به دیگران تهمت بزنند.
در باب رعایت انصاف و حقوق دیگران، 80.8 درصد گفته‌اند کم پیش آمده که حقوق دیگران را پایمال کنند. 15.2 درصد گفته‌اند گاهی اوقات و 4.1 درصد گفته‌اند زیاد حقوق دیگران را پایمال کرده‌اند.
در مجموع 41.2 درصد پاسخگویان پای‌بندی زیادی به اصول اخلاقی دارند. 43.8 درصد نیز به این اصول پای‌بند هستند. 13.1 درصد تاحدودی خود را مقید به اصول اخلاقی می‌دانند و بسته به موقعیت‌ها و مواردی که برای‌شان پیش می‌آید گاهی این اصول را زیر پا می‌گذارند و 1.9 درصد جامعه مورد مطالعه نیز پای بندی به این اصول نشان نداده¬اند.

مناسک جمعی دینی:
میزان حضور پاسخگویان در مناسک جمعی دینی در مقایسه با سایر ابعاد دین‌داری کمتر است.
8.6 درصد پاسخگویان همیشه در نماز جماعت شرکت می‌کنند و 16.3 درصد بیشتر وقت‌ها.
11.9 درصد مرتب به زیارت اماکن مذهبی می‌روند و 32.4 درصد بیشتر وقت‌ها. 6 درصد همیشه به نماز جمعه می‌روند و 7.8 درصد بیشتر وقت‌ها.
5.7 درصد همیشه در جلسات قرآن شرکت می‌کنند و 13.3 درصد بیشتر وقت‌ها.
27.9 درصد همیشه در مراسم شب‌های احیا شرکت می‌کنند و 25.2 درصد بیشتر وقت‌ها.
9.9 درصد همیشه در برنامه‌های مذهبی مساجد حضور دارند و 19.1 درصد بیشتر وقت‌ها.
2.5 درصد همیشه در اعتکاف شرکت می‌کنند و 3.9 درصد بیشتر وقت‌ها.
9.3 درصد همیشه در جلسات دعا شرکت می‌کنند و 21.3 درصد بیشتر وقت‌ها.
14.3 درصد همیشه در جلسات سفره‌های نذری شرکت می‌کنند و 16.4 درصد بیشتر وقت‌ها.
در مجموع 2.8 درصد پاسخگویان همیشه، 16.6 درصد بیشتر وقت‌ها، 35.9 درصد بعضی وقت‌ها و 35.5 درصد خیلی کم در مناسک جمعی دینی شرکت می‌کنند. 9.1 درصد نیز اصلاً در هیچ مراسمی شرکت نمی‌کنند.

رفتارهای واجب دینی:
انجام رفتارهای واجب دینی از فراوانی نسبتاً بالایی برخوردار است. یافته‌ها نشان می‌دهد 67.6 درصد پاسخگویان همیشه نماز می‌خوانند.
69.3 درصد همیشه در ماه رمضان روزه می‌گیرند.
79 درصد همیشه غسل‌های واجب را انجام می‌دهند.
74.3 درصد همیشه فطریه می‌دهند.
22.1 درصد همیشه امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.
34.6 درصد همیشه خمس و زکات خود را می‌دهند.
در مجموع 51.4 درصد پاسخگویان همیشه رفتارهای دینی واجب خود را انجام می‌دهند. 32.2 درصد بیشتر وقت‌ها، 11.6 درصد بعضی وقت‌ها و 3.1 درصد خیلی کم رفتارهای واجب را انجام می‌دهند. تنها 1.6 درصد اصلاً رفتارهای دینی را انجام نمی‌دهند.

محرمات دینی:
59.2 درصد پاسخگویان گفته‌اند اگر در یک مهمانی از مشروب استفاده شود مهمانی را ترک خواهند کرد. 35.4 درصد گفته‌اند از مشروب استفاده نمی‌کنند اما به مهمانی ادامه می‌دهند. 5.4 درصد نیز گفته‌اند نوشیدن مشروب اشکالی ندارد.
73.9 درصد گفته‌اند اگر برای کسی بارداری ناخواسته پیش آید به او توصیه می‌کنیم که سقط جنین نکند و بچه را نگه دارد. 23.2 درصد گفته‌اند اگر اشکال شرعی نداشته باشد سقط جنین را پیشنهاد می‌کنم و 2.9 درصد گفته‌اند سقط جنین راه حل خوبی است.
79.9 درصد گفته‌اند در هیچ شرایطی سود پولی را که به دیگران قرض داده‌اند نخواهند گرفت.
17.3 درصد گفته‌اند اگر حکم ربا نداشته باشد سود پول را محاسبه خواهند کرد و 2.7 درصد نیز گفته‌اند سود آن را متناسب با شرایط روز حساب خواهند کرد.
56.1 پاسخگویان گفته‌اند مهمانی مختلط را ترک خواهند کرد. 33.4 گفته‌اند در یک گوشه‌ای می‌نشینند و 10.5 درصد گفته‌اند مشکلی با آن ندارند و به مهمانی ادامه می‌دهند.
یافته‌ها نشان می‌دهد که در مجموع 76 درصد پاسخگویان بر ترک محرمات اهتمام دارند.

مستحبات عبادی:
7.6 درصد پاسخگویان هر روز نماز مستحبی می‌خوانند.
40.3 درصد همیشه نماز را اول وقت می‌خوانند.
12.2 درصد هر روز قرآن می‌خوانند.
22.6 درصد هر روز دعا می‌خوانند.
4.5 درصد هر شب نماز شب می‌خوانند.
15.6 درصد هر روز تعقیبات نماز را انجام می‌دهند.
3.4 درصد خیلی زیاد روزه مستحبی می‌گیرند.
در مجموع 16.3 درصد پاسخگویان اصلاً رفتارهای مستحبی عبادی را انجام نمی‌دهند. 33.1 درصد فقط زمآن‌های خاص، 27.4 درصد چندبار در ماه، 18.6 درصد چندبار در هفته و 4.6 درصد هر روز رفتارهای مستحبی عبادی را انجام می‌دهند.

مستحبات فرهنگی:
39.9 درصد پاسخگویان هر روز صدقه می‌دهند.
26.6 درصد اصلاً استخاره نمی‌کنند.
21.6 درصد خیلی زیاد نذر می‌کنند.
5.2 درصد خیلی زیاد قربانی می‌کنند.
در مجموع 2.5 درصد اصلاً رفتارهای مستحبی فرهنگی انجام نمی‌دهند. 23.2 درصد کم، 41.4 درصد بعضی وقت‌ها، 30 درصد زیاد و 2.9 درصد خیلی زیاد رفتارهای مستحبی را انجام می‌دهند.
روابط معناداری میان متغیرها همواره الگوی تثبیت یافته و تکرار شونده ای را نشان داده است. اولین الگو به الگوی جنسیتی دین‌داری در ایران مرتبط می شود بر مبنای این تحقیق، در شکل کلی زنان دین‌دارتر از مردان نشان داده شده اند. دومین الگو به متغیر سن بر می گردد. بر مبنای این الگو با افزایش سن بر میزان دین‌داری افراد نیز افزوده می شود بدین معنا که با سپری شدن دوران جوانی دین‌داری قدرت و قوت بیشتری در میان افراد می گیرد. متغیر سن با الگوی سوم (تأهل) و چهارم ( بازنشستگی) به شدت در ارتباط است. افراد متأهل بیشتر از افراد مجرد پای بند به قواعد دین‌داری بوده اند و همین‌طور بازنشسته ها بیشتر به دین‌داری به خصوص در شکل جمع گرایانه آن اهتمام داشته اند. این نکته شاید بین دین‌داری و فراغت (به خصوص با عنایت به دین‌داری بازنشستگان، زنان خانه دار و بیکاران) رابطه پیچیده ای برقرار کند که در تحقیقات دیگر لازم است ابعاد آن بررسی و کاویده شود. نکته آخر به الگوی سواد بر می گردد. در غالب رفتارهای دینی افرادی که سواد کمتری داشته اند اهتمام بیشتری نیز به دین‌داری داشته اند، این نکته ضرورتا به معنای غیر دین‌دار بودن اقشار تحصیل کرده نیست بلکه به این معناست که با افزایش تحصیلات درجه مذهبی بودن جامعه نیز تغییر می کند.

کلیدواژه‌ها:
دین‌داری، دین‌داری ایرانیان، تجربه‌های دینی، عواطف دینی، اعتقادات دینی، پای‌بندی به قواعد اخلاقی، مناسک جمعی دینی، ترک محرمات دینی، رفتارهای واجب دینی، مستحبات عبادی، مستحبات فرهنگی.

منبع :
........

رمان معاصر ايران، گذشته، حال و آينده

پایگاه داده های فرهنگی دینی

نشرنامه

دبیر خانه اجلاس دو سالانه بررسی ابعاد وجودی حضرت مهدی عج

کتابخانه معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

لینک مدارس صدرا

لینک های مرتبط

نمايشگاه چشم اندازايران اسلامي ،درافق 1404درمجلس شوراي اسلامي